سنگ فارس و افسانۀ آن درکابل

              پیش ازینکه داستان  سنگ فارس را  نقل کنیم ، مختصری دربارۀ  ریشه  ومنشأ  آن  صحبت  میکنیم : در زبان وادب دری  به چندین  نوع سنگ  بر میخوریم . از آن جمله است : 

1- سنگ قناعت:  که غالبا ابی و یا رنگین بوده  چیزی شبیه مهر مهره  وچشم مهره  که درویشان زیر شال و بر روی ناف میبستند  و این نشانه  یکنوع  ریاضت وتلقین بوده  که گویی با ان  میخواسته اند  سرمستی ورعونت را زیرپانهند وپا برسر هستی(1)ومتاع جهان  گذارند . اصطلاح سنگ  بردل نهادن  به مفهوم  صبر و شکیبایی  کردن  از همین جا ریشه گرفته است  چنانچه  منو چهری گوید : 

 چو برگشت  از من  آن معشوق ممشوق 

نهادم صـــــــــابری  را سنگ  بردل

انوری گوید : 

 هرکه دل برچون  تودلداری  نهــــد 

  سنگ بر دل بیتو  بسیاری نهــــــد     

           اصطلاح سنگ صبر بردل بستن در نثر نیز  کرارا  به کار رفته  است  و از آنجمله  است  این  عبارت  مرزبان نامه : «... وخاک سیاه  چون نبات سبز باید خوردن وسنگ صبر  بردل بستن ...»

2- سنگ صبور :  اصولا  سنگ به صبوری و تحمل  مثل است . مانند صخرۀ صمأ در زبان عربی؛ شاعری گوید : 

اگر به صبرمرا با تو چاره باید کرد  

                                دلم صبور ترا زسنگ خاره باید کرد 

دیگری گوید :

گرچه چون سنگم صبوروسیم  ساعد، لیک هست   

                           سیمگون اشکم فزوده  سنگ  ، هر شب تا سحر     

انوری گوید :

 من که در کنج کلبه یی امروز              در فراق تو ام  چو سنگ صبور

  تابدانی  کــــه اختیاری نیست             هیچ مختار نیست جــز مجبور

           مقصود از سنگ صبور همان  سنگ اساطیری  است  که گویند اندوه مردم رامینشاند ودر موقع  عزاو ماتم  غمخوارآنان  میشود . کسانیکه درحق آنان ستم ناروارفته ویامصیبت  عظیم دیده انداین سنگ  را فرا پیش خود  میگذارند وبه اصطلاح هردم شهیدانه  میگویند : سنگ صبور تو بترک یا مه  بترک ، سنگ صبور  تو صبور یا مه صبور !

            گویند مادامیکه این سنگ میترکد غبار اندوه  از دلها شسته میشود  ولرزه بر ارکان کاخ ستمگران  و آتش  به خرمن  هستی  ظالمان می افتد . 

3- سنگ برقان : سنگی است  به غایت نرم و درخشان  و به الوان  مختلف که از ده برقان  فارس به دست  می آید شیشه گران ازین سنگ برای سفید کردن آیینه ها  استفاده  میکنند . گویی چون صیقل  آیینه ها را با صفا وجلا میسازد . چنانکه ابو تراب  بیگ گوید :

 آن مهر که گر پرتوش افتد  به معادن

                                  یاقوت کند  پارۀ سنگ  برقـــــان را 

           دیگر از خواص این سنگ  انست  که مواد  چربی  و کثافات  را به سهولت  از روی اشیا  پاک میکند . خلاصه موجود معروف بودن  این سنگها  خاصه سنگ «برق گونه» برقان فارس  وهم مفهومیکه  از اکسیر  وتبدیل  مس  به طلا  در اذهان  بوده است  چنانکه درین  شعر مولانا : 

   تانشد زر مس نداند من مسم               تا نشد شه ، دل ندانــد مفلسم 

   خدمت اکسیر کن مسوار تــو             جور میکش ای دل از دلدار تو 

           و هم آوازۀ ثروت وجوانمردی  علیمردانخان  جمعا  میتواند  منشأ  افسانه سنگ فارس  باشد . اصولا صحبت و موانست  با اهل دل وصاحبان  حال بهترین وسیلۀ کسب  فیض ومؤثر ترین داروی تزکیه و تهذیب  نفس  و باطن است  و به قول مولانا  در حکم کیمیاست:

      کیمیایی بود صحبت  های او           کم مباد از خانه دل  پای او 

          سنگ فارس  گویی تمثیلی  است برای این کیمیا. همانطوریکه  سنگ محک  عیار طلا را تشخیص  میکند  یا سنگ  تجربه  غش  سیه رویان را  بر ملا میسازد  سنگ فارس  نیز  وسیله ازمایش  است .  ای بسا  نیکان  که از  فیض  آن  به ذروه  استغنا  وتوانگری  رسیده  اند  و ای بسا  بد اندیشان  که از  اثر  آن  دچار  خذلان  شده اند .  مولانا ست  که میگوید  فنا در خویشتن  مایۀ  دولت و برومندی است : 

سنگ سیاه  تا نشد  از خویشتن  فنا  

                               نی زرو نقره  گشت و نه ره یافت در نقود 

و یا :

 زکیمیا  نه عجب گر که زر  کند مس را

                                   مسی نگر  که به هر لحظه  کیمیا سازد 

          لفظ سیم  و ارتباط  آن با سنگ  و معانی  مجازی  آن  نیز  از  حیطه  این  مفاهیم  بیرون  نیست : 

سنگ آن را بود  کز سیم  و زر  دارد یسار    

                              رحم کن  منگر به بی سنگی  و بی سیمی من 

           در لفظ پارس علاوه  برمعانی  وسیع دیگر  یک مفهوم  عالی  وممتاز نیزنهفته  است  و آن  خردمندی  و پاک  نهادی  است  و کسانی  را که  واجد  این صفات  و شایسته  گی  با شند  پارسا مینامند ونفس و عمل  راپارسایی میخوانند. همچنانکه  اکسیرمس را  طلا  کند  یا گوشۀ چشم  صاحبدلی  خاک را زر میگرداند،  این  صفت  نیز  بشر  را از لوث  آلوده گی  ها مزکی  میسازد  و به مدارج  عالی  پاکیزگی  میرساند.  شاید داستان  سنگ فارس  از ین  بابت  رمزی  ویا دی  ازین اسرار وراز ها باشد . مؤلف  مناقب  المحبوبین این شعر را  که ناظر  بر همین موضوع  وهم  اشارتی  به داستان سنگ فارس  است  چنین آورده : 

      آهن که به پارس  آشنا شـــد         فی الفور  به صورت  طلا شد

        این بیت  دریک  قطعه  خط  طور تشعیر  طلا  که به دستخط  رحیم الله  خطاط  است  بدینگونه  ضبط شده است: 

          آهن که به پارس  آشنا شـــد       فی الفور  به صورت  طلا شد

          خورشید نظر چوکرد برسنگ        تحقیق  که  لعل  بی بها شـــد 

ذکر سنگ پارس  درین لندی پشتو یادآور  همین داستان است :

  زما جانان  سنگ پارس دی           که ورنژدی شمه دسرو زرو به شمه 

           یکی از شعرای  ولسی پشتو  محمد نور،  سنگ پارس را  در شعر خود  چنین به کار برده است : 

 غنچی غنچی گلونه دی په لاس  کی دنرگس

                                      ته یی سنگ پارس  بل کل  نسته  هر گز 

            چون صحبت از سنگها  وجنبه های اساطیری  آنها  شد  بی مناسب نخواهد بود که از یک  سنگ دیگر  و خصوصیت  های  آن نیز  یاد اوری  کنیم .  و آن  سنگ یده یا حجرالمطر است که  به علم  آن «یای»  گویند  ومختص قامان یعنی علمای  مغوزو قوم الغیور  بوده  است  که به عقیده آنان  با به  هم زدن  این  سنگ  باران شروع  به باریدن  میکند . ابو محمد حسن  شعری  در کتاب زبدۀالاخبار (ص 166 چاپ هند )آورده است : «چون کشتی  نوح برکوه  جودی قرار گرفت  به موجب  وحی سماوی  دیارمشرق  و مغرب  را نامزد  پسر خود  یافث  نمود ، وی عازم آن زمین شد واز پدر بزرگوار التماس نمود  که او  را دعایی آموزد که هرگاه  خواهد  باران  ببارد  و نوح علی نبینا  وعلیه السلام  اسم  اعظم به یافث  آموخت و ایضا آن اسم  مبارک  بر سنگی  نقش  فرمود  و بدو ارزانی داشت  و یافث  به جانب  مشرق  و شمال شتافت . هرگاه باران  خواستی  به وسیله آن سنگ  سحاب عنایت  الهی  در فیضان  آمدی  وعرب  آن سنگ  را حجر  المطر  وعجمیان  سنگ یده  و ترکان جده ماش  گویند و حالا در میان  ترکان  و ازبکان  ان  عمل متعارف است . » 

افسانۀ سنگ فارس :

          چار صد و اند سال  پیش  جوانی  خوشگل  و رشید ، آزاده  و جوانمرد  به نام علیمردان  خان  درشهرکابل  زندگی میکرد . پدر او  از سرشناسان و بر آوردگان روزگارخود بود . میگویند  روزی علیمردان  در عنفوان  جوانی برلب رودخانه کابل که از کنار  خانه اش  میگذشت  به گشت وگذار  برآمده بود . ناگاه  چشمش  به هفت دختر  پری پیکر  و سپید اندام  افتاد  که با بدنهای چون بلورسرگرم  آببازی  بودند .  در میان  این مهرویان  شناگر  دختر  بس زیبا  و پریچهره  جلوه گری داشت  که بی اختیار  صبر  از دل  علیمردان  ربود  و علیمردان  یک دل نی ، بلکه صد دل  عاشق  ان دختر  شد. پس از لحظه  یی همینکه  خواست  به انان  نزدیک  شود  جمله دختران  به کبوتران سپید  مبدل  گشتند  و یکایک  به پرواز  امدند  و در کرانه های افق  ناپدید  شدند.  علیمردان  چون پیکره  بی روحی  مات  ومبهوت  ماند .  هر چند  انتظار  کشید  دیگر  اثری  از انان  ندید و از ان هنگام به بعد  چندین روز  از بام  تاشام  به سراغ  گمشده آمد  ولی بویی از پر افشانده نشنید .  عشق  ان دختر  دل و جانش را چنان  میسوخت که شب وروز  آرام  نداشت .  این امر  رفته رفته  تا  انجا  طول کشید  که علیمردان  از ناله  چون نال  واز مویه  چون موی  گشت . 

              پدر ومادر  علیمردان برسر  آن شدند  که هرچه  زودتر  به درمان  یگانه  فرزند  خود بکوشند . لیکن متأسفانه همه طیبیان ،  ستاره شناسان  وتعویذ گران  از علاج وی عاجز آمدند  وجز دربار  خداوند  دیگر  ملجأ  امیدی  برای  انان  باقی نماند . 

             روزی پدر علیمردان به تصور  اینکه  مبادا  پسرش دل به گرو  عشقی گذاشته باشد  نزد او رفت  وراز  دل او را جویا شد.  علیمردان  چون چاره  را حصر دید  ناگزیر  پرده از روی  اسرار  برداشت  و آنچه  را که رفته بود  بازگفت . 

            پدر علیمردان موضوع  را با خویشان ودانایان شهردر میان  نهاد ومصلحت  آنان  را  جست همگان گفتند : علیمردان  باید  بادختری که  در شکل و زیبایی همطراز  پریان کوه قاف  و یا همسنگ  فرشته گان اسمان باشد  ازدواج کند، باری  ممکن است  ان عشق  سوزان را  فراموش  نماید  و حال  از دست  رفته  را بازیابد . خواهشگران(7)به  هرطرف  به جستجو بر آمدند  و هر جا که  حدیث  زیبایی را میشنیدند  به سراغش میرفتند ،خلاصه  تمام دوشیزه گان  قشنگ  شهر  را یک به یک  به علیمردان نمودند ولی هیچکدام مقبول طبع  نادره  پسند  او نیفتاد . سر انجام  دختری  را در خانه  پیرزنی  نشانی  دادند  که ازنظر شکل وشمایل طاق بود  و یگانه آفاق و درست  شیبه کسی که مورد نظر  علیمردان  بود .

             مادامیکه علیمردان  این دختر را  دید  کاملا  پسندید  و مانند  اینکه  گمشدۀ  خود را  یافته  باشد  شاد  ومسرورگشت . پدر ومادر علیمردان  ازین  جریان  خشنود  شدند  وبی  درنگ  ترتیبات  مفصلی برای  جشن عروسی یگانه  فرزند  شان  گرفتند  خنیاگران ، قوالان  ورامشگران  را از هر جا  گرد آوردند ، کوی و برزن را آذین  بستند  وبزم  شاهانه  اراستند  . چندین  شب و روز  شادی کردند  وپای  کوفتند... اندک زمانی  پس از شب زفاف  علیمردان  پژمرده  و افسرده  به نظر  میخورد  و زمان  به زمان  لاغر تر و ناتوانتر  میشد  تا آنجا  که دیگر  اثار  طراوت  ونشاط  جوانی  در سیمایش  باقی نماند . پدر ومادر  علیمردان  بار دیگر طبیبان ، فالگیران ، رمالان  را فراخواندند  تا به درمانش  بپردازند . ولی همگان  از تشخیص  مرض  شانه تهی کردند  زیرا  علتی در وجود او نمیدیدند که باعث  ان همه  درد  و ازار  باشد . پدر  و مادر  علیمردان  دست  به دامن  هریک  آنان  زدند  والتماس  کردند  تا سعی بندگی  به جا آرند ،  باشد  که از میانه  یکی  کارگر  شود . فالگیران  روی  طالع  او را  دیدند ،  تعویذ گران  نزله وهیکل بستند ،  ستاره شناسان به احوال کواکب پرداختند ،پزشکان  انواع  معجون  ومفرح  ترتیب  کردند ،  به هر حال نه افسون ونه دعا ، نه دارو و نه دوا  هیچکدام  اثر  نه بخشید . گویند روزی مرد ژولیده مو  وبا خدایی در کسوت درویشان  به درخانه علیمردان  آمد  و به او گفت : من از راز  وسرحال  تو اگاهم  و انچه  را که شرط  بلاغ  است  به تو میگویم ، زنهارکه این راز سر به مهررا باکسی درمیان  ننهی .  علیمردان  که کاسه صبرش لبریز شده بود  چنین  روزی  را از خدا  میخواست  به او وعده  داد  انچنان  که بخواهد  میکند . 

              درویش گفت : رگ وریشه همسر تو  از آدمی زاد  نیست ،  در واقع  او همزاد پری  است برای اینکه  سخن مرا  باور کنی  امشب طعام  را پرنمک وشور کن  و خود نیز  قسمتی  از بدنت  را پاره کن  و بر آن  زخم  مقداری از نمک  بپاش  تا خوابت  نبرد   وهمه شب بیدار بمانی  در و پنجره  را هم  سخت محکم  بربند  ودر خانه  هم قطره آبی مگذار  آنگاه  منتظر باش  تا چه پدیدار اید . علیمردان  چنان  کرد  و خود  مترصد  احوال  شد . در نیمه شب  که سکوت  گرانباری  فضای  خانه را  فراگرفته  بود  ناگاهان  علیمردان  دید  که قسمت  بالایی بدن  همسرش  به شکل  پیکر  یک اژدهای  سیاه  و مخوفی  مبدل  گشت  و ارام آرام  از بستر  لغزیدن گرفت  چشمانش  در تاریکی  چون شعشه فانوس  برق  میزد  واز دهنش  شراره  اتش  چون آذرخش  فلک  باد میشد .  آهسته آهسته  از روزن  پنجره به سوی دریا خزید ، پس از انکه مشک مشک آب آشامید ، لرزلرزان  برگشت  ودر بستر  خود  آرمید .  از تماشای این صحنه  موی بر اندام  علیمردان  راست  شد  ورنگ  از چهرۀ زعفرانیش پرید . از شدت  وسوسه  و بیم  نزدیک  بود زهره اش بترکد . امادم فروبست وهیچ نگفت . فردای آن روز درویش  باز  آمد  و از و جریان  را پرسید  علیمردان  ماجرا  را سراپا بیان  کرد . سپس  درویش گفت : این بار  از همسرت  تقاضا کن که به دست خود نانی  در تنور بپزد . چون از نسل وجنس پریزادگان  است  به هیچوجه  حاضر نخواهد  شد به آتش  نزدیک  گردد. اما سعی کن  به هر نحویکه  ممکن باشد او راواداری  که  دم تنور  برود  و همینکه  فرصت  یافتی او را به اتش فرو انداز ، هر چه الحاح وزاری کند  امانش مده  و سر تنور  را چنان  محکم  بربند  که راهی برای نجات  وفرار  باقی نماند . 

            صبح روز دیگر  علیمردان به دامن زنش  نشست  و او را  خواه  مخواه  راضی  و حاضر ساخت  تا نانی  در تنور  زند .  زن که  عرصه را  حصر دید برفور چاره یی سنجید  و استینچه ضخیم  و بلندی  بر دست  کشید  تا از  گزند  اتش  در امان  باشد .  اما همینکه  نزدیک  تنور شد  و خواست  زغاله  را برتنور  بزند  علیمردان  از جای  برجست و او را  در اتش  نگونسار  کردو سنگ  گرانی  بر روی تنور گذاشت .  هرچند  زن  داد و فغان  کرد  علیمردان  کمتر  شنید  و اصلا  اعتنا  ننمود .  زن  پیوسته  میگفت : باری مرا از تنور  بیرون کن  من راز  و رمز  مهمی  را به تو  فاش  خواهم  کرد  که سعادت وسلامت تو در ان نهفته  است  ولی علیمردان  به هیچوجه  تن در نداد  و راضی نشد . فردای  آن روز  مرد روحانی  باز  آمد  و از شنیدن  جریان خوشحال شد . هردو به اتفاق سر تنور را  باز کردند دیدند  که پیکر زن  کاملا  خاکستر شده  است  ودر میان  خاکستر  دوسنگ یکی بزرگ  ودیگری  کوچک  چون لؤ لؤی لالا میدرخشد. یکی از ین سنگها  نموداری  از خود زن  و دیگرش نشانه جنین چند ماهه اش  بود درویش  سنگ بزرگ  را خود  گرفت  وسنگ  کوچک را  به علیمردان  سپرد وگفت :  اینکه میبینی سنگ فارس است   به هر چه زده شود  زر اندود میگردد. حتی اگر به آهن  آشنا  شود  آن را  به صورت طلا  در می اورد . زود باش  که ثروت هنگفتی  ازین راه  به دست  اری . ولی هرگز مردان خدا  و نفس گرمشان  را از یاد نبری  و هم  همه  این اندوخته را  در راه  خیر  جاری و فیض عام ،  طریق  حق و نفع خلق  به مصرف  برسانی .  این بگفت   و از نظر ها  ناپدیدشد.  علیمردان  پس  از  آنکه  نفسی به راحت  کشید  سنگ  را به  انچه  که در دسترس  داشت  بزد ، همگی  به طلا مبدل شد .  علیمردان  که از خوشحالی  دست از پا نمیشناخت ازین  جریان  به غایت  شادمان  شد و دیری  نگذشت  که خزاین  آراست  وثروت عظیمی  فراهم اورد . به قول خاقانی از نقره دیگدان زر  و از زر آلات خوان  ساخت  یکی میگفت  که به کان  زررویان  زابلستان  دست یازیده است  و دیگری  میگفت  این همه  فیض و  فیاضی  را از برکت  شب پر میمنت  قدر یافته است . 

             برفور طرح بازار شهرکابل را با چارچوب  آن  که به نام چهار چته  معروف است  به تقلید از تصویر  شهر شوش  که به شکل بازو شوشتر  که  به شکل اسب به شکل  اژدها  ریخت . مسجد چوک را  به جای  سر اژدهاو رسته بازار  را  چون پیکر اژدها و چوکها را  به طریق  دست  و پا ویال  ودم  اژدها  آباد کرد .  اما سالها بعد  در عهد  زمامداری  شیر علیخان  بود که تندر آسمانی  بارید ، برف سیمین وسنگین آغشته با رگه های خون  که هنوز در عرف  از ان  به نام برف خونی یاد میکنند  شهر را  فرگرفت  و از دامنه  های  کوهای  پیرامن کابل  سیلهای دراز  آهنگ  و پیچان  سرازیر شد . زلزله  معروف  به زلزله  کلان  در طول چهل روز با لرزه و گذر های  لحظه به لحظه خود  شهر را  چون  گهواره  ناز جنبانید .  بر اثر  نخستین  تکان  همین  زلزله  بود  که سقف  مینا فام  ، تخته ها  و پایه  های  زر اندود  دکانهای  شهر با پنجره های نفیس  وشبکه  کارش  آسیب فروان  دید  و رفته  رفته  چنان  به ویرانی گراییدکه هرگز  روی آنهمه  تزیین  وتذهیب ،  زیبایی و ظرافت  را ندید .  بسا کاخها و باغها  که درعمق  چاکها  و شکافهای  زمین  که  چون  گنج  و خزینه  قارون که خود تمثیلی  است  ازسر مایه دار  فیض نارس  و خدا ناترس ،  فرو رفت  و بسا  درختهای کهنسال  که بیخ  و بن  انها  در لای زمین  نا پدید  شد . 

             فقط شاخهای پر برگ و بار  شان چون تاج  سبزی  برتارک  زمین جلوه گری  داشت . هنوز  آن حادثه  از خاطره  ها  نرفته  بود  که ژنرال پالک  بقایای  این بازار پر آوازه را  به خونخواهی  برنس معروف  با خاک  سیاه  یکسان  ساخت. 

          علیمردان پس از طرح آبادی  بازار کابل ، گذر خوابگاه را  جای  خواب ساخت ومحله توپچی باغ را برای توپهای  خود اختصاص داد.  برای آبشخوراسپهای خود  ناحیه ریکاخانه را که به معنای کوی جوان  و زیباست  انتخاب  کرد. علیمردان   نقشه وگردۀ بسی  آبادیهای  دیگررا کشید.  دو محل  به نام علی آبادبر سر راه کشمیر از یاد گارهای  اوست.  طرح ورسم منده یی کابل ،  باغ وده علی آباد  را نتیجه  ذوق  هنر افرین  او میدانند . باغ شال مار وبازار سقف دار  لاهور  راکه درهر کنج آن  برجهای هشت  رخ تعبیه  شده از  طرح  های  او میشمارند .  بنای پلی  را به نام  سرخ پل  بر سر راه  جلال اباد  و کابل  به او نسبت  میدهند  چنانکه  در ماده تاریخ آن  نیز  آمده است : 

 در زمــان  ثانی  صاحبقران  شاه  جــــهان 

                                     پـــــادشاه  داد گستر ظل و هاب وحید 

 خان عالی شان  علی مردان شد از بهرخدا 

                                      بانی این پل به فال خرم و بخت  سعید 

           از داد و دهش او همین بس که  در هنگام  خشکسالی  کشمیر  غله  فراوان  بدان شهر فرستاد  وبا کرامت  و جوانمردی  هر چه بیشتر  سر وقت  تنگدستان  و قحطی زدگان  رسید .  از شاهکار  های او باغ  بزرگ  و قشنگی  در کابل  بوده  که به تقلید  از باغ  پدرش در قندهار  بنیاد  نهاده  بود .  این گلگشت  خرم  و با صفا  به نام باغ علیمردان  معروف  گشت  اکنون  ازین  باغ فردوس  آیین  جز نام  چیزی باقی نمانده  است در هر گوشه  و بیشه  کاروانسرا یهاو خانقاهها ی گوناگون  اعمار کرد . از مسافران ومسکینان با جبین کشاده  پذیرایی  و دستگیری  میکرد  تا آنجا  که  او را  پس  از پدرش  بابای ثانی  لقب دادند . زندگی شاهانه او مایه رشک  عام وخاص بود . آوازۀ ثروت  و مکنتش  از مرز های  کابلستان فرارفت  و در سراسر  هند  پیچید . شاه جهان  امپراتورپرآز هندآرزو مند  دیدار او شد .  از ملک الشعرای دربار  خود قدسی  خواست  تا  دعوتنامه  منظومی برای  او بسراید . قدسی به زبان  لطیف شعر علیمردان  را به هند  فراخواند  .  این چند بیت از آن منظومه  است : 

 برو ای  صبا پیک  گلزار  مــــا           خبر بر بـــــــــــه یار  وفادار ما  

 که خود را به درگاه والا رسان            زسر چشمه کشتی به دریا رسان

 دعا چون  رود  جانب آسمان             به سرعت چنان باید امــد چنان

 زشوق اینقدربود گفت وشنود            سخن مختصر  بود  بشتاب زود 

 چـو کشتی به لنگر بپیمای راه          که خالی است جایت درین بارگاه 

چنان باید آمد  به راه از شتاب          که لب تشنه خود را رساند به آب

گرت باشد از خواهش ما خبر           زپیش آمدن  هــــم  رسی پیشتر

 به سرعت چنان بایدآمد چنان          که اواز  آید به گوش از دهــان

 رۀ شوق بایـــد  چنان کرد سر         که اول خود  آیی و آخـــر خبر

چنان پای نه دررکاب  ازشتاب        که حیرت  فزایدبه چشم رکاب

        علیمردان  که به اصل  نیت  شاه پی برده بود  در مقام  عذر  خواهی  بر امد  و از قبول  دعوت  سرباز زد  وتمکین  نکرد. بار دیگر  شاه جهان  فرستاده زیرک  و چربزبانی  گسیل  کرد  و از او  خواهش  کرد  تا باری  خودش  با سنگ فارس  به دهلی آید  هر چند  این سخن  بر علیمردان   گران آمد  اما پس از اندک تأملی  به فرستاده  شاه  گفت  حاضر است  که به دیدار شاه آید وآن اکسیر را پیشکش  کند،  ولی در  هنگام تقدیم آرزو دارد  آن را  در کنار  دریای  جمنا  جاییکه سراپرده شاهانه  استوار  باشد  در حضور جمعی  از درباریان  و تماشا بینان پس از یک آزمایش  و نمایش  عرضه نماید .  برای چنین  امری  بایست  توده یی از مس و آهن  در ان محل  حاضر و اماده  باشد . 

           شاه جهان قبول  کرد  وقاصد  را با هدایا ی گران  نواخت . علیمردان  پس از چندی  اهنگ  سرزمین  هند کرد . در عرض راه  با تشریفات  پرشکوهی  اورا  پذیره  آمدند . شاه جهان  به نفس خود به استقبال  آمد  و در نزدیک شاد روان او را  در اغوش کشید  طبل شادیانه  نواخته  شد  شاه جهان  علیمردان  را باخلعت  فاخر ، سپر ، شمشیر و دستارمرصع  حتی اسپ های زرین  لگام  و فیلهای  کوه پیکر  با حوضه  های مجلل سر فراز ساخت . با بوسیتارام  بنارسی  تصویر  جانانه  یی از ین دیدار کشید  که خود  از شاهکار های  نقاشی  ان عهد است . باری علیمردان  زانو زد شاهنامه تصویر  داری به خط مرشد  شیرازی  و تذهیب فخرالدین  علی موسی  شیرازی  به شاه جهان  هدیه کرد . آنگاه  هرکدام  به جایگاه  خاص رفتند  شاه  سرای اعتقاد  خان را در کنار جمنا که از کاخهای پر طنطنه  آن روزگار  بود  برای  علیمردان  اختصاص داد .  هنگام شب  قندیلها  را بر افروختند. و همه جارا  چراغان کردند و آتشبازی مجللی  به رسم  خراسانیان  به راه انداختند . 

            فردای آن روز جمعیت انبوهی  از خواص وعوام بر لب  دریای  جمنا  وپیرامون خرگاه  صف  بستند . علیمردان  با آنکه  چشمهای  همه به سوی  او حیران  و نگران  بود سنگ فارس  را  بر دست  گرفت  و آن همه مس وآهن را که فراپیش  او انباشته شده بود  طلا کرد .  سپس در حالیکه  به چشمان  آزمند  و پر طمع  شاه خیره خیره  مینگریست  قهقه  بلندی سر داد  و بی محابا  آن سنگ را  به رود خانه  پرتاب  کرد  و بایک  چشم زدن  خود رااز دنبال  آن به دریا  افگند .  شاه و درباریان  ازین حادثه  درشگفت  ماندند و با حسرت  وتحیر  ما جرا  را تماشا میکردند  و انگشت  تعجب  به دندان  میگزیدند شاه  فورا  به پیلبانان امر کرد  تا چهل پیل قوی  با زنجیر  های گران  وشصت های گیرا  راست کنند  و آن سنگ  را بیرون  آورند . پیلان در  اعماق دریا  فرود امدند  اینسو  و آنسو  به جستجو  پرداختند . بسیار کوشیدند  اما  گوهر مقصود  به کف نیامد . 

          مادامیکه زنجیر ها به پایاب  میخورد  چون زر خالص و کامل  عیار  میگشت  اما شاه جهان  هرگز  نتوانست  آن  سنگ را  به دست  ارد . شاه جهان  این ارمان را  با جهانی  از حسرت  و دریغ  با خود  به جهان دیگر  برد .... در رثای  علیمردان خـــــان  این  ماده تاریخ را سروده اند : 

 امیری صاحب دولت مشیری صاحب  حشمت 

                                       ثناگوی  علی ومرد حق آگـــاه مردانخان 

 سفر چون کرد زین دنیای  فانی  جانب عقبی

                                  ندا آمدبه تاریخش که حق آگاه  مردانخان

                                                                                                                                                  افسانۀ بابه نوروز

            در آستانه بهار که دسته های هژده گانه به چغ چغ و صفیرجان پرور خود، بشارتها می آورند، سراسر گیتی رو به خرمی مینهد ، کمپیرزنی که نام او را «خاله نوروز»یا«خاله کم پیرک» یاد میکنند ، زیبایی و جوانی خود را دوباره می یابدو مانند هر سال همراه باد بهار می آید و بر گازی چون گهواره ناز مینشیند و آهسته آهسته تکان میخورد. خاله در حالی که باچشم لبریز از تمنا چشم به راه دلدادۀ خود دوخته ، بازسپیدی را که به ارمغان آورده با دست نگارین خود به پرواز در میآورد تا خیر و برکت را باز آورد و جهان بی بلا شود.آنگاه از نشیب به فراز از بالا به پایین چندان بیتابانه گاز میخورد تا خاطره جمشید داستانی را، از هامون به گردون ، زنده کند و چون الهه افسانوی آب- ناهید یا اناهیتای اسطوره ها- برآبها و دریا ها فرمان براند ... همانست که تاهنوز نوجوانان «گندهارا» به رسم پیشین ، پیکره سفالینه یی از او میسازند و چون تازه عروس بهاری به آن لعبت والا میپردازند و سرانجام آن تمثال یا«نماد» را به آب روان میاندازند تا شادابی و سرسبزی به ارمغان بیاورد.

«بابه نوروز» عاشق دلسوخته خاله، هرسال نو و هر نوروز با تحفه های فردوس برین به سراغ صنم گریزپا، فرود میآید و دهقان وار مشت خاکی را که بهشت برای شهریان هدیه آورده ، برروی نوباوه های بوستان می افشاند، تا گلهای باغ زیباتر و رعناتر نمو کنند و بار وبر درختان میوه دار شیرین تر و خوشمزه تر شود. بابه نوروز چون میداند که تنها در سر فصل بهار غنچه رنگین ارغوان و شگوفه عطر آگین بادام، جهان را رنگ و بوی تازه می بخشد ، میتواند به «گوهر ناز» خود دست یابد، از اوجها و خلال ابرها با عُرعُر رعد و تازیانه برق ظهور خود را به سان «دولت یکروزه میرنوروزی» خبر میدهد . خاله که آتش عشق تازه جوان، خرمن وجودش راسوخته ، به شور و شوق میافتد و با هیجان و اشتیاق بسیار، آمد آمد نوروز و فرا رسیدن بهار را به پیشواز مینشیند و پیش از پیش آماده گی میگیرد.

           عامه مردم برین باوراند که این همه برفی که از آسمانها پخته پخته فرو میریزد پنبه یی است زده که خاله از آن لحاف و توشک خود را پر میکند ، تا اندک اندک جهیز و آویز خود را سررشته دارد. به پاس خاله نسیم بهاری همه جا را آهسته و آرام جاروب میکند که گرد و غباری از آن برنخیزد و باران بهاری خاک ره یارو نگار را طوری نم نم آب میزند و آب میپاشد ، که خاکش را گل نسازد و سرشک آن طعم گندم نو خیز نذرانه سمنک را شکرین سازد و سبزۀ نورسته شکرانه موبد موبدان را تر و تازه کند. از باران و تابش آفتاب جهان چون دیبای ارمنی تر و تازه میشود، انگار آهورامزدا – سرور دانا- میخواهد فروهر را از آسمانها فرو فرستد تا درین روزهای پُر میمنت به آفریده گان نیکنامش سرکشی کند و یا این که روانهای بیقرار نیاکان به زمین میآیند تا سری به کاشانه خود بزنند و کام جان را ازشکرستان نذرها و نیازها تزیین کنند.

         خاله هفت اندام را با هفت آب گلاب شست و شو میدهد و هفت قلم آرایش میکند: وسمه بر ابرو،سرمه برچشم ، زرک برپیشانی ، سپید آب بر روی ، حنا بردست، گلگونه بر رخسار و غالیه بر موی آنگاه خود را با مشک و عنبر خوشبو میکند و با هفت زینت و زیور میآراید ، همه از گنجینه جمشید.

            انگشتری با نگین یاقوت، گوشواره یی با آویزه یی از زمرد، طوقی از شمسه زر ، میخک ستاره نما بادانه فیروزه و دستبند جواهرنشان، خلخال زنگوله دار و پایزیبی زرگونه.

           این همه اعتنا و احترام به شماره یزدانی هفت از بابتی است، که یاد آور هفت رنگ در طبیعت است یا هفت آسمان مذکور در فرقان یا هفت ستاره معلوم که روزگاری ارباب انواع سومریان بود و یا هفت امشاسپندان- روحانیون جاودانی- آیین زردشتی و یا...

            بابه نوروز به سیره «ادینوس» خدای گیاهان که در اساطیر روم و یونان دوبار زنده شده، جوانی رااز سرمیگیرد و به سراغ گمشده میشتابد. حینی که به سرا پرده دلدار نزدیک میشود، خاله از سرناز با جهش و پرش هر چه تمامتر، دست و پا میزند ، که دست بابه نوروز به پای دامن پاکش نرسد. بابه هم تلاش میکند که «جان جهان» را زودتر فراچنگ آرد تا عاشق هم باشند و بوسه  بر دست هم زنند. عجوزه از این که گیر واسیر نشود، باطنازی و چابکی از دستش در میرود و خود را از فراز گاز بربستر زمین پرت میکند و آنگه بر تخت روانی از ابرها مینشیند و از نظر ها ناپدید میشود. اعتقاد عامه این است که اگر خاله خود را در آب بیندازد مژده آنست که درآن سال باران فراوان میبارد و جهان سرشار و پربار ازنزهت و لطافت میشود و اگر خدا نخواسته به خشکه بیفتد ، نشانه آنست که ابر زرپاش آزار و نیسان سستی میگیرد و کابلستان بی برف میشود و بی زرو غله و میوه کم و کمیاب میشود، خشکسالی و تنگدستی همه اقلیم را فرا میگیرد و قحطی و قیمتی بیداد میکند.

           از قدیم گفته اند که آفرینش جهان در نوروز خوش آیین پایان یافته بود. وسوسه  همه همین است که اگر بابه نوروزی به خاله کم پیرک دست یابد، طلسمها میشکند و رازها از پرده برون میافتد و قیامت کبرا برپا میشود. باز آورده اند که در چنین روزی که بهار دل افروز، جهان را تازه گی و جوانی میبخشد ، حضرت سلیمان انگشتر گمشدۀ خود را که کلید رمز حشمت او بود، پس از چهل  روز باز یافت و پرستوی خوشخبر به پاداش آن که لانه اش پایمال نشد، پای ملخی را نزد سلیمان هدیه برد.

          همه برین باور اند که رسم تحفه دادن به دوستان ، هدیه بردن مرغ سپیدپر به درگاه سلطان و خوانچه نوروزی به نو عروسان از همین جا آغاز یافته است.

           زنان باردار شگون میگیرند و فال نیک تاباری فرزندان شان درین فرخنده روز به دنیا بیاید، که نام او را «نوروز» بگذارند. هر سال در همین اورمزد روز است که لاله خوشرنگ دشت و دمن را به رنگ ارژنگ مانی میآراید و دوشیزه گان دم بخت به دامن صحرا به گلُگشت برون میروند و پای نشاط بر بساط سبزه چمن میکوبند و به آهنگ نوروزی در پرده نوروز به ساز و آواز، سور و سرور میپردازند ، فال میگیرند و نیتها میکنند.

           درهمین روزهای فروردین ماه است که کمان رستم با رنگهای جادو فریبش بر کرانه آسمان جلوه مینماید و نقش و نگار میآفریند- رنگین کمانی که هر گه پسر خواب نادیده یی، از زیر آن بگذارد ، به رنگ و بالای دختر تازه بالغی در میآید و همچنین هر حوری به سان دیوی.

          آنچه نوروز را عزیز تر کرده اینست که جهنده و علم آغازین سلطنت ظاهری شاه ولایت مآب- شیرخداوند با تشریفات خاصی برفراز گنبد پنجصد ساله فیروزه فام آرامگاه او برافراشته میشود و جشن چهل روزه لاله سرخ دربیت الشُرف بلخ برگزار میگردد. همان بلخ بامی باپرستشگه نوبهارش که نگین نیلگون انگشتربناهای تاریخ باستان بود و در فشهای افراشته اش از حریرنیز.

           تافصل بهار است و نوروز دلستان، افسانه شیرین بابه نوروز- پیر مرد نورانی و پی خسته-و خاله کم پیرک- بانوی سحرآفرین و پاکیزه دامن- چون قند مکررزبان به زبان نقل خواهد شد-شاید هم تا قاف قیامت.

          از اینجاست که نوروز جم را یکی از پر ارزش ترین و گرامی ترین جشنها میخوانند و یکی از سرافراز ترین اعیاد جهان...

(دکتورعبدالاحمد جاوید)