تسـّلا پالوان
محبوب الله توران
تسـّلا پالوان
لاووللب تورگن قیزیغی بیلن طبیعتگه جان بغیشلهیدیگن مامه قویاش حالی باتمهگن، بلکه کۉزی آستی بیلن آدملرنی بیرمه-بیر کوزهتهیاتگن اېدی. آسمانده بولوتدن درک یۉق، تینیق آسماده فقطگینه قویاشنینگ اۉزی یـَلتیللب تورردی. وقار و ساکنلیک آسمانگه یَرهشیب تورگن اېمسمی؟ قویاش بۉینیدهگی زر-تـَقینچاقلری اونینگ چیراییگه ینه-ده چیرای قۉشیب، باشقه موجودلرنینگ رشکینی قۉزغب بارماقده اېدی.
هه، یېر یوزیده. یېر یوزیده بۉلیب اۉتهدیگن طرفه واقعهلر بعضاً آدملرنی حیرت دېنگیزیگه چۉمدیرمهی قۉیمهیدی. تصویرلب بېرهدیگنیمیز واقعه قندهی یوز بېرگنینی کۉریب یاکه اېشیتیب، آدم نسلی بونچهلیک عجایب قیلیب یرهتیلگنیگه ایشانمهی قالهسیز گاهده. «اۉرنی کېلگنده، بیر کیشینینگ قـُوّتی تۉرتته هۉکیزنینگ کوچیدن کۉره هم آرتیق بۉلرکن»، دېگن گپنی اېشیتگنمیدینگیز؟ هه، اۉشه نرسه منه بیز یشهیدیگن شهرده بۉلیب اۉتگن؛ اېندی شو واقعهنی سیزگه اَیتیب بېرماقچیمن؛ بونی استاذلریمیزدن بیری حکایه قیلگن اېدی.
اَیتیشلریچه، اۉلکهمیزده بوندن انچه آلدینلری شهرلرنینگ هر بیر چېککهسیده کیچیک-کیچیک حاکملیکلر بۉلگن اېکن. بو یېرلرنینگ حاکم تۉرهلری تام صلاحیتلی حسابلـَنیب، اهالی هم اولرنینگ حُکمیگه باش قۉیرکن. بیز یشهیدیگن میمنه شهرینینگ یوقاری تامانیده جایلشگن وزیر آباد (حاضرگی قننی یاریغ/قارنی یاریق) منطقهسیده هم منه شوندهیین حاکملردن بیری اهالیگه باشچیلیک قیلر اېکن.
***
یازنینگ ایسـّیق کونلریدن بیری و یېر یوزینی یشیللیک و کۉرکملیک قاپلب آلگن پـَیتده، تسـّلا پالوان اۉزینینگ زمینی باشیده دهقانچیلیک ایشلری بیلن قیزّیشیب، غیلقه تېرگه باتیب، اۉز یېرلریگه قۉش هۉکیز سالیب، یېر هـَیدهتهیاتگن اېدی. او هیدهگن یېرنینگ بیر چېککهسینی قندهیدیر بیر تویه بالهسی پیخان قیلیب یوبارهدی. شو تابده پالوان: «هه، اووو، او یېردن کېت!» دېیه تویهگه قۉلی بیلن اشاره قیلهدی. تویه بالهسی بۉلسه تاباره هـَیدهلگن یېرنی شتتهلشدن تۉختهمهیدی. جانینگه جبر قیلمهگور جانوار-اېی! مونچه بوزمهکار بۉلمهسنگ-چی!- دېیدی پالوان. گپینی غیرتیغیگه ایلمهگن تویهگه قرهتیب قۉلیگه چم کېلگن بیر کېسکنی آتقیلهدی؛ کېسک باریب تېککندن کېین، تویه بالهسی سُستهیب تپ ییقیلیب کېتگنینی کۉریب قالدی. پالوان اۉز دهقانچیلیک ایشیگه دوام بېردی. نېچه دقیقهگهچه تویهدن سېس چیقمهگنینی سېزیب، نیمه بۉلدی اېکن، اۉلیب-نېتیب قالدیمی نیمه بلا؟ دېب، اونگه یقینلشدی. اېندی قرهسه، بایاقیش تویه لیق جانسیز یاتیبدی. کېسکنی آتقیلشگه بلا بارمی اېدی! اونینگ اوستیدهگی جولی و بۉینیدهگی قۉنغیراغینی کۉریب، بو تویهچه عادّي بیر کیشینیکی اېمسلیگینی انگلب، بو تویهچه مېنینگ زمینیمده اۉلگنینی اېگهسی بیلیب قالسه باشیمگه فلاکت یاغدیرهدی، دېب فکرگه باتدی. نېچه لحظهلیک اۉیلشدن سۉنگ بیر فکر مییهسیگه اوریلهدی. نیمه بۉلسه هم شو تویهچهنی نریراقدهگی گزه (تېپهلیک) اوستیگه چیقریب، کېین یومهلهتیب یوباریشگه قصد قیلدی. بیر عمللب تویهنی گزهگه آلیب چیقیب، اونی یومهلهتیب یوباردی-ده، کېلیب ینه یېر هـَیدهش ایشینی دوام اېتدیرهوېردی.
نېچه کوندن بېری حاکمنینگ خذمتچیلری تویه قیدیرماقده اېدی. آخری حاکمنینگ تویهچهسی بیر چوقورلیکده اۉلیب یاتگنینی کۉریب، بو گپنی حاکمگه یېتیشتیردیلر. حاکم، «درحال مېنینگ تویهمنی بو احوالگه سالگن کیشی حضوریمگه کېلتیریلسین»- دېیه بویروق بېردی خذمتچیلریگه. حاکمنینگ آدملری، بو تویه تسـّلا پالوان زمینی باشیده اۉلیب، کېین چوقورلیککه تشلگنینی معلوم قیلیب، پالواننی حاکمنینگ حضوریگه آلیب باردیلر.
حاکم:
- خۉش پالوان، اَیتینگچی بو تویهنی قندهی قیلیب اۉلدیردینگیز؟
پالوان، باشیده بو ایشنی مېن قیلگن اېمسمن، دېیه سِر بیلدیرمهی. کۉپ سوال و جوابدن کېین، «حاکم جنابلری! بیر قاشق قانیمدن اۉتسنگیز اصل واقعهنی اَیتیب بېرهیین» دېب، یېلکهسینی قیسیب، بۉینینی اېگیب توردی. حاکم اېسه، «اگر حقیقتدن اۉتمهسنگیز جانینگیزنی بغیشلهیمن» دېب، واقعهنی حکایه قیلیشگه رخصت بېردی.
پالوان، بۉلیب اۉتگن واقعهنی حاکمگه بیان اېتدی. حاکم اېسه بوندن تعجبلـَنیب، «یا توبه! بو قندهی گپ؟ عقلیمگه سیغمهیپدی. قندهی قیلیب کیشی بیرته تویهنی کۉتـَریب، گزهگه آلیب چیقیشی ممکن؟ بونی قندهی اثباتلهیسیز؟»
تسـّلا پالوان:
- کۉرینیشیچه حاکم جنابلری مېنینگ گپلریمگه ایشانمهدیلر. اۉشه اۉلیک تویهچه حالی هم چوقورلیکده یاتگن، رخصت بېرسنگیز اۉز حضورینگیزده گزهنینگ باشیگهچه آلیب چیقهیین.
حاکم، «هه مَیلی» دېب، پالوان بیلن بیرگهلیکده بیر قطار خذمتچیلر و منطقه اهالیسینی اېرگشتیریب بایهگی تېپهلیک یقینلریگه کېلدی.
حاکم:
- خۉش پالوان، کۉرهیلیک اېندی قندهی قیلیب تویهنی آلیب چیقر اېکنسیز!
پالوان، شفتالی گل رۉمالی بیلن کلته یېنگلی شلاغی تۉنینینگ اوستیدن بېلینی محکم باغلب «یا بسم الله!»،- دېب آلدینگی سفر تویهنی ایکـّی قۉلی بیلن قوچاغیگه آلیب کۉتارگن بۉلسه، بو سفر بیر قۉلی بیلن قوچاغیگه آلدی-ده، گزهگه قرهب راستلندی. آدملر حیرتلـَنیب، پالواننینگ بوندهیین کوچیگه تثـّنا اَیتردیلر. اۉغلینگ بۉلسه تسـّلا پالواندېک بۉلسین، دېگنلری شو بۉلسه کېرهک! پالوان تویهنی بیر قۉلی بیلن اوشلب گزهنینگ بلند نقطهسیگهچه آلیب باردی-ده، همهنینگ حضوریده اۉلیک تویهنی تېپهلیکدن چیپتیریب یوباردی. حاکمنینگ تعجبی ینه-ده آشیب، پالوانگه آفرینلر اَیتیب، اونگه انعاملر هدیه اېتدی.
4.9.1399 – 24.11.2020 - کابل
دلار خاله
دلار خالهنینگ اصل اسمی - «دلآرام». اونی بالهلیک پـَیتیده اویدهگیلری «دلار» -دېب چقیریشگنیدن، اېندی اونینگ آتی همهنینگ آغزیده «دلار خاله» بۉلیب قالگندی. اونینگ اېری کۉپ ییللر آلدین اۉلیب کېتگن. دلار خاله بار عمرینی قشـّاقلیک، نادارلیک بیلن اۉتکزیب کېلدی. یخشی کون نیمهلیگینی کۉرمهگن بایاقیش اېری هم عمرینینگ همهسینی بایلرگه یېتیم توریش، مردکارلیک قیلیش، قاپکشلیک بیلن اۉتکزگن اېدی. دلار خاله، یاشلیگینینگ مصّفا کونلریده خورسندچیلیک یوزینی کۉره آلمهدی؛ بختی چاپمهی، تیکّهسیگه قـَیتگن عیاللر جملهسیدن. رۉزغار خرجاتینی برابرلش اوچون ایپ ایگیریب، تیویت اجرهتر، آدملرنینگ کیرینی یوویب، کۉرپهسینی قـَبیر، ایشینی یېنگیللـَتیب اېریگه یاردم بېریب کېلر اېدی. کتکدهیگینه بیر اوی ایچیده نیمهلرنی باشدن کېچیرگنینی یالغیز اۉزی بیلردی-یو خدایی. بولر کو مَیلی-یه، بیر تیرناققه زار بېچاره دلار خالهنینگ محنتلی کونلری بیرگینه قاره کۉز فرزند کۉریش ایلینجیده سوودهی اېریب آقیب اۉتهبېردی. «بیر قیلگـنیم بۉلسه کېرهک» -دېیه اۉز عذابینی چېکهیاتیر اېدی. سېزیملری سۉلیگن خاله عذاب-عقوبتلرنی هم حس اېتمسدی.
بیر عمللب اۉشه قوریب کېتگور داکتر پولینی تاپیب، نېچه مراتبه طبیبگه بارگن بۉلسه هم هیچ فایدهسینی کۉرمهدی. ملاگه باریب تال آچدیریب، اۉزینی اۉقیتیش هر هفتهگی یوموشی بۉلیب قالدی. نیمه قیلمهسین اونینگ تارتگن محنتی و کېچه-کونگی دل ایستگی بیر جایگه یېتیب بارمهیدی. بیرار بالهنی کۉریب قالگودهی بۉلسه، اۉکسیگی قۉزیب، کۉزلری یاشلنگنچه دمی ایچیگه اۉرهلردی. قندهیدیر مجلس قوریلسه، اۉز دردینی اۉگهیه قیلیب، باشقهلرنینگ یورهگینی اېزگنی اېزگن اېدی. «خدادن بۉلمـَسه، تارتیب آلیش اۉزی قیین اېکن» -دېگن اۉی باردی. اېردن یالچیمهگن بېچاره دلار خاله فرزند کۉریب، بو یاروغ دنیاده کونیم بوت بۉلرمیکین؟ -دېگن، خیالگه باریشدن چرچـَمهدی. حتی که اېرینینگ: «ییغیشتیر اېندی شو بۉمهغور گپلرینگدی» -دېگن سۉزلری هم اونگه اثر قیلمهی قالهدی.
اونینگ تقدیریده بیر قرّی چال بیلن تورموش قوریش یازیب قۉییلگن بۉلسه یم، بیرگینه قاره کۉزنی اونگه نصیب قیلسه بونینگ نیمهسی یامان؟ شۉرلیک دلار خاله، دردینی تۉکیب سالسه بارمی، آدملر توگول باشقه جان-ذاتلر هم جـَودیرهتیب کۉزلریدن یاش تۉکیشسه عجبمس. اۉزی شوندهی هم حیاتده اېزیلگن خاله، کم کونلری یېتمسمیدی که بالهسیزلیک هم اوستیگه اوستک بۉلدی. فرزندسیزلیک داغینی اېندی قـَیگه آلیب بارسین؟!
2
بیر مدت اۉتیب، دلار خاله اۉزینینگ سینگلیسینینگ بیر قیزینی فرزندلیککه قبول قیلدی. کون اۉتیب بار مهرینی شو قیزهلاققه بېرهوېردی. اۉزی توققندن کۉره افضل کۉرردی بو بالهنی. دۉمباققینه قیزچهنی قۉللری بیلن قوچاغیگه کۉتریب، سهلگینه خیریلـّهگن آوازی ایله، «اخ-اخ جانیم، بیرتهگینهم، اۉرگیلهی سېندن»، دېییشلری هیچ تمام بۉلمسدی. دلار خاله نـِیتیگه یېتگن بۉلیب، جانی ایچیگه سیغمهی قالدی. گۉیاکه اونینگ قۉر باسگن یورهگی اېندی ساوویاتگن اېدی. کۉنگلی اۉز اۉرنیگه توشدی. سېوینیب-سېوینیب ججـّیگینه قیزهلاقنی اېرکهلـَتیردی.
- قنی قیزیم، آخ-آخ، بیر گپیریب قۉیینگ-چی، دېیدی اېری هم قیزچهنی یاقتیریب قالیب.
دلار خاله بۉلسه:
- اېسیزدی یېدیزمی؛ اۉزی آلتی آیگه کیرمهگن باله بۉلسه قنداغ قیلیب گپیرهدی؟! -دېیدی.
اېگم بېردی چال قیزینی قوچاغیگه آلیب، اېرکهلهگنچه اونینگ کولگی ارهلشگن دواغیگه برماغینی تېگیزرکن:
- تېزراق گپیریشلرینی اېشیتگیم کېلهدی-ده، تېزراق کتـّه بۉلسین دېیمن خاتین، دېب قۉیهدی.
دلار خالهنینگ بختلی کونلری اېدی بو کونلر. آغزی قولاغیده خورسند اېدی خاله. بالهلی بۉلیشنینگ گۉزل حسّی باشقهچه-ده. آدملرنینگ بۉلر-بۉلمس گپیگه بها بېرمسدن بېملال کۉکسینگنی کېریب یورهوېریشگه نیمه یېتسین؟
3
منه ارزنده قیزی زېبی حاضر ییگیرمه تۉرت یاشده. بۉلیملی و ناوچه بیر قیز بۉلیب یېتیشگن. کۉزلری چقناق، دۉریللگنگینه تاووشی بار، بُرّا-بُرّا سۉزلهیدی. کۉریکلیگینه قیز. زیبی هم کمالگه یېتیب، تورموش قوریب، فرزندلیک بۉلدی. منه بالهسی یقینده بیر یاشنی تۉلدیردی. زېبی خال، تۉییدن کېین ایکـّی ییل بالهلی بۉلمهگن اېدی. بو آرهده اونینگ اېری آلتی آینی اېرانده اۉتکزیب، قـَیتیب کېلگنیدن بېری ریکشا هـَیدهب رۉزغار غیلدیرهگینی تېبرهتیب کېلماقده.
***
خاله قیزیدن خبر آلیب تورهدی. او بو سفر هم مینگ یورهکنی بیر یورهک قیلیب قیزینینگ اېشیگیگهچه یېتیب کېلدی. اېشیکنی تقیللـَتهی دېسه ینه جنجاللر اېسیگه کېلیب قالدی. اۉز-اۉزیچه: «یلمانغیز قـَینهسی ینه ایچینی گپدن تۉلدیریب قۉیگندیر، قیزیمنن اَییریب قۉیدی بو جـتدن بۉگن» -دېب، بیر-ایکـّی قدم آرتگه قـَیتدی و «نېبره مېنیکی بۉسه نیمهگه کۉرمس اېکنمن نېبرهمنی؟ نیمه بۉسه-بۉسین یۉق بارهمن» -دېگنچه باریب اېشیکنی استهگینه قاقیب قۉیدی. زېبی بۉلسه دېرَزهنی آچدی-ده اېشیک آرقهسیده تورگن آنهسینینگ یوزیگه بۉزهریب تیکیلدی. بیر زومگینه باقیب توردی... اونگچه حاویلینی باشیگه کۉترگن قـَیین آنهسی: «ینه اۉشه مېکهجینمی؟ تېز جۉنـَتیب قۉیبر، چپ بۉسین اېشیگیمنن -دېب، اوینینگ تۉریدن بقیریب یوباردی.
زېبی آنهسینینگ کۉز یاشی-یو «نېبرهمدی بیر کۉرهی!» -دېیه زَیرهنیشیگه قرهمهی، قۉلیدن توتیب بیر نېچه قدم یېتهریب، «دب بۉل، قارهنگنی کۉرستمه! کېت بو یېردن» -دېب سیلتب-سیلکیلب یوباردی. دلار خاله ناچار آرتگه قـَیتدی. کۉزلری جیقّه یاشگه تۉلیب قدم قۉیرکن، اینیلرینینگ اویی تامان یۉلگه توشدی.
اېندی قندهی قیلیب قـَیتیب باریشنی و اولرنینگ آییمچهلرینینگ طعنهلریگه قندهی جواب قـَیتریشنی اۉیلهماقده اېدی.
9/6/1402 هـ.ش. / 31.8.20233 - کابل