لیکوال :  دکتور حنیف خلیل 

پوهه علم ادب او زده کړې د ژبې او ادبیاتو په وده او تبلیغ کې مهم رول لوبوي. د داخلي جګړو او بهرنیو ګواښونو له امله پښتانه په اتلسمه او نولسمه ميلادي پیړۍ کې په جګړو کې ښکیل شول چې د زده کړې په ډګر کې یې د پام وړ پرمختګ ونه کړی شو. دغه پرله پسې ګډوډي د نولسمې پېړۍ په وروستۍ برخه کې د ادبي اثارو پرمختګ هم په ټپه ودراوه. انګرېزانو  د افغانستان په شاوخوا کې د پولې کرښه راښکته کړه چې دا دغسې خپل اهداف تر لاسه کړي.

د نولسمې پېړۍ په منځ کې کله چې برتانوي امپراتورۍ د افغانانو په چارو کې لېوالتیا  دخیله وه، د هغې ځینو افسرانو د خپلو تجاوزونو په نښه شویو سیمو کې د پېښو د ثبتولو او راپور ورکولو پر مهال د خلکو او د هغوی د ژبې د مطالعې لیوالتیا پیدا کړه. او د کلتور په لور يې هم توجو وکړه  د چا په وړاندې چې دوی په ژوره توګه اخته وو. مونسټوارټ ایلفینسټون د انګلیس سفیر و چې د شجاع الملک سره یې د کابل په برید کې مرسته وکړه. هغه د "کابل سلطنت" تر سرلیک لاندې د پښتنو په اړه د ارزښت وړ معلوماتو سره یو کتاب ترتیب کړ. بیا نورو انګریز افسرانو لکه راورټي، هیوز او بیلیو د پښتو او پښتنو په څیړنه کې ډیره ونډه واخیسته او د پښتو عالي ادب او نور اړخونه یې وڅیړل.

په دې اوږده دوره کې د پښتو ژبې د بيا ژوندي کولو هڅې وشوې، خو په ښوونځيو او مدرسو کې د پښتو د نشتوالي له امله يې تبليغ دومره اغېزمن نه شو. د ژبې د ترویج او ساتنې خبرې په څرګنده توګه د نالوستو خلکو او منشیانو لخوا ترسره شوې. دا هغه وخت و چې فولکلور وده او پراختیا موندلې وه. نالوستو شاعرانو داسې استعداد پيدا کړی و چې د شعر په ناڅاپي او فی البديه وييلو به يې مقابله کوله، په دوه ګوني بريد او مقابله کې به يې د جملو او مصرعو په خپلسري وينا کې يو بل ته د ماتې ورکولو هڅې کولې-. دا ډول سیالۍ د ساعت تیرۍ وسیله چمتو کړې او د لیدونکيو لیوالتیا یې راپارولې. ځینو شاعرانو داسې شاګردان هم ساتلي وو، چې هغوی ته یې په خپل طرز د داسې شعرونو هنر ور زده کړي او په خپلو کې یې اصلاح کړي. د دې خزانې ډیره لږه برخه د ځینو دلایلو لپاره ساتل کیدی شي. په ډیرو مواردو کې ژبه د شتون وړ نه وه. دوهم د هند برتانوي حکومت انګلیسي او اردو د لارښوونو د رسنیو په توګه معرفي کړې، په داسې حال کې چې د مدرسو دیني استادان د عربي او فارسي په تدریس ټینګار کوو. په دې توګه پښتو په دواړو  ښوونيزو ادارو کې له پامه غورځول شوې وه، چې له امله يې پښتو انګليسي، اردو او فارسي ته لاره ورکوله-

شلمې پېړۍ د انسان په ژوند کې ډېر بدلونونه راوستل. پښتنو ته یې هم نوی افق پرانیست. په افغانستان کې پښتانه د واکمنانو په رحم کې پاتې شول او د انګریزانو په واکمنۍ کې د بهرني واکمن پر وړاندې يې خپلو مبارزو ته دوام ورکړ. د پښتنو د ازادۍ مبارزې د خلکو د کلتوري وجود غوښتنې هم راژوندۍ کړې. ادبی شخصیتونه د مکتبونو او مدرسو نه بهر یوازې په شعري پلیټ فارم کې موندلی شي، ترڅو خپل نظریات خلکو ته ورسوي. او دا د مشاعرې پلیټ فارم وو. دا د اتحادیې جوړولو ته اړتیا وه. دې اتحادیو استعدادونه راټول کړل او دوی ته یې د ځان څرګندولو فرصت برابر کړ. . دا هغه حالت و چې د نثر په پرتله یې شاعرۍ ته وده ورکړه.دغسې د يو باقاعده پليټ فارم په شکل ادبي تنظيمونه او جرګې رامخې ته شوې-

ادبي جرگې نه يوازې نوي شاعران پيدا کوي بلکې له شاعرانو او ليکوالانو سره مرسته کوي چې خپله پوهه او شعري زدکړه په ښه توگه لوړه کړي. دا جرګې/ ټولنې منظمې یا عادي غونډې کوي او د ازاد بحث له لارې د ادبیاتو د مختلفو شیانو انتقادي ارزونه تنظیموي. دې کار د ځوانو شاعرانو او لیکوالانو د روزنې لپاره یو سالم رجحان رامینځته کړی دی. د هنرونو او ژبو زده کونکي له دې ډول غونډو څخه ډیره ګټه ترلاسه کوي. دا جرگې اکثره عامه مشاعرې هم په بېلابېلو موقعو جوړوي. د رحمان بابا عرس د رحمان ادبي جرګې او جشن خوشحال د خوشحال ادبي چرګې له خوا د فعالیتونو منظم کلنۍ ځانګړتیا ده -

جرگې/ تولنې په ډيرو لږو پيسو کار کوي، چې د خپلو غړو له  گډون څخه جوړيږي. ځینې ​​ټولنې راجستر دي او له دولت څخه پیسې ترلاسه کوي. د دې ډول هلو ځلو سره، د ځینو ټولنو فعالیتونه خورا ګټور او د پام وړ دي. داټولنې یو شمیر کتابونه هم چاپ کوي او ډير يې چاپ کړي هم دي. د دې کتابونو ګټې حتی د لګښت پوره کولو لپاره کافي ندي. ډیر کتابونه چې د دې ټولنو لخوا خپاره شوي په وړیا یا په ټیټه بیه ویشل شوي.

د پښتو ادبي ټولنو د اهميت په نظر کې نيولو سره لازمه ده چې د دې جرگو د جوړيدو څرنګوالي کله، له کومه ځايه او ولې پيل شوې. بايد په دې لنډه لیکنه کې یوازې یو څو مهمې ټولنې شاملې شي چې د ځینو لنډو معلوماتو سره يې داسې يادونه کيدلی شي-

لومړۍ جرګه په ۱۹۳۳ کال کې د پېښور په نمکمنډي کې د امیر حمزه خان شینوار له خوا جوړه شوه. دا د بزم ادب په نوم وه. حمزه خان شینواري د خپل روحاني لارښود عبدالستار شاه بینوا په مشوره په پښتو ژبه لیکل پیل کړي وو، تر دې وړاندې یې په اردو ژبه هم شعرونه ویل. بيا د حمزه شينواري، محمد اکرم مشهود او بادشاه ګل نيازي تر څنګ بزم ادب تر څه وخته وده وکره چې وروستو بيا د نوښار ادبي جرګه کې يې ګډون وکړو-

په ۱۹۳۸ کال کې عبدالخالق خلیق په نوښار کې د پښتو ادبي جرګه جوړه کړه. په ۱۹۸۳ کال کې د دې جرگې نوم په مرکزي پښتو ادبي جرگه بدل شو.  په لومړۍ کابينه کې عبدالخالق خليق صدر، محمد نواز خټک جنرل سيکرټري او عبدالحنان حامي مالي سيکرټري شامل دو. د جرگې په غړو کې د پښتو ادب ستوري حمزه خان شينوارى، اجمل خټک، ميا سيد رسول رسا، سمندر خان سمندر، اشرف مفتون او عبدالغفران بيکس شامل دو. عبدالله استاد، علي حیدر جوشي، میرزا زخمي ځیګر، سید اکبر صابر، حاجي ګل صوفي او فريحان شیدا هم وخت په وخت د جرګې په کابینه کې شامل وو. دې جرگې یو شمېر کتابونه هم خپاره کړي دي -

په ۱۹۴۳ م کې نصرالله خان نصر د پېښور په بر تاکال کې ادبي ټولی جوړ کړ. لومړی مشر يې جمعه خان شبي خېل او عمومي منشي فضل الرحمن خليل وو.

د فضل الرحمن خلیل مېلمستون یې دفتر جوړ کړ. دې ټولي د نصرالله خان نصر تر مدیریت لاندې تر ۵۰ زیات کتابونه خپاره کړل چې د خیبر آواز، دا امب سفر او دیوان نصر پکې ډېر مشهور وو صنوبر حسین کاکاجي په ۱۹۵۳ کال کې په پېښور کې د حمزه شینواری او دوست محمد خان کامل په همکارۍ علمی ادبي جرګه جوړه کړه. مرکزي دفتر يې د پېښور په خيبر بازار کې د دوست محمد خان کامل دفتر و. د جرګې دايمي غړي اجمل خټک، مير مهدي شاه مهدي، ولي محمد طوفان، سيف الرحمن سليم، قلندر مومند، لطيف وهمي، داد محمد دلسوز او هميش خليل وو، په غازي ورځپانه کې په يوه مرکه کې مراد شينواري وويل، چې د جرګې يوه څانګه  په لنډیکوټل کې هم اولسي ادې جرګه جوړه شوې وه خو په ۱۹۶۲ کال کې ختمه شوه. 

په 1952 کې د خيبر پښتونخوا ادبي جرګه په لنډيکوټل کې د حمزه شينواري، لعل زاده ناظر شينواري او ځيګر افريدي لخوا جوړه شوه. په لومړۍ کابینه کې حمزه شینواری سرپرست، ناظر شینواری رئیس، مراد شینواری عمومی منشی او کوثر اپریدی مالیاتی سکرتر وو. په ۱۹۶۳ کال کې یې نوم په  پښتون ادبي جرګه بدل شو چې وروستۍ کابینه یې حمزه شینواری سرپرست، ناظر شینواری صدر، شهزاده اپریدی نائب صدر، خیبر افریدی جنرل سیکرټري، نیاز الدین پریس سیکرټري، کلیم شینواری تبلیغاتي سیکرټري، ذاکر افریدي سیکرټري شامل وو. . دې جرگې په جمرود کې هم یوه څانګه پرانیستله. جرګه خپل اساسي دستور لري. د خیبر اپریدی د خیبر انګاز، د مراد شینواری د خیبر ادب او د کلیم شینواری د خیبر لیکوال په ګډون یې یو شمېر کتابونه چاپ کړي دي.

په 1953 کې ماصل خان انګار په باړه کې د پښتو ادبي جرګه جوړه کړه. دې جرګې مناسب دفتر او اساسي دستور  نه لرلو. په باړه بازار کې د ماصل خان انګار د کبابو دکان د غونډې ځای وټاکلی شو چې مشر يې ماصل خان انګار، نائب صدر نظام تصور، جنرل سيکرټري برکت علي افضل، کشر سيکرټري شير افضل او مالي سيکرټري صاحبزاده ماسټر وو. دې جرگې د ماصل خان انګار دوه کتابونه چې نومونه یې اف او تحفه دي خپاره کړي دي.

په همدې کال کې د رحمان ادبي جرگه مردان هم رامنځ ته شوه. دغه جرګه لا هم د کار او مهمه ده او  يو شمېر کتابونه يې هم چاپ کړي دي ، محمد دین مقیّد او شېر زمان غمژن (اوس ډاکټر شېر زمان طایزي) په ۱۹۵۵ کې په ټل کې د پښتو ادبي چمن جوړ کړ چې لا هم روان دی. د دې انجمن لومړی رئیس محمد دین مقیّد او عمومي منشي شاهواس خان شمشیر وو. سناتور ابراهیم خان بنګش هم د دې انجمن سره تعلق درلود. د دغه چمن اوسنی مشر محمد سلیم بنګش دی.

په 1956 کې د پښتو ادبي جرګه علاقه خټک جوړه شوه.چې وروستو يې نوم د خوشحال ادبي جرگې په نوم بدل شو. په 1976 کې، جرګه په دوو برخو ووېشل شوه: مرکزي خوشحال ادبي و ثقافتي جرګه اکوړه خټک او  پاکستان خوشحال ادبي جرګه.

په ۱۹۵۶ کال کې د طاهر کلاچي په هڅو د پښتو ادبي تولنه بنو رامنځته شوه. د تولنې دفتر د بنو په بازار کې د میر احمد شاه عزیز په مېلمستون کې تاسیس شو. طاهر کلاچوي يې لومړی صدر و. په همدې کال په بنو کې تنقيدي تولنه هم جوړه شوه چې په ۱۹۶۰ کې په دوو برخو ووېشل شوه. پښتو تنقيدي تولنه او اولسي تولنه. د اولسي تنقيدي تولنې په لومړۍ کابينه کې عاقب خټک صدر، امير سرحدي جنرل سيکرټري، ګل ايوب سيفي تبليغاتي سيکرټري او عبدالرحيم مجذوب مالي منشي شامل وو.

په ۱۹۵۶ کال کې په پبي کې  خوشحال ادبي جرګه جوړه شوه. په 1983 کې یې نوم په کامل پښتو ادبي جرګه بدل شو. د کامل پښتو ادبي جرګې په لومړۍ کابینه کې  فريحان شیدا رییس او محمد ګل ظفر عمومي منشي شامل وو. دغه جرګه د پبي په مرکزي بازار غازي مارکيټ کې خپل اساسي دفتر لري چې ځينې کتابونه يې هم چاپ شوي دي.

قلندر مومند په 1963 کې دا ساهو لیکونکيو مرکه جوړه کړه او عمومي منشي شو. ایوب صابر، سید محمود ظفر، سلیم راز او سعدالله جان برق له یو بل وروسته عمومي منشي پاتې شوي دي. د دې مهم غړي اکرام الله ګران، فرید صحرايي، یارمحمد مغموم او پريشان داودزی دي. میر زمان مومند، اظهار الله اظهار  اسیر منګل. زبير حسرت او يو شمير نور يې هم پاخه غړي دي-

په 1963 کې په دره آدم خیل کې د راحت پښتو ادبي جرګه جوړه شوه. د دې بنسټ ایښودونکي حاجي ګل صوفي، حاجي حمیدګل افریدي او حاجي محمد زمان افریدي وو. په 1970 کې يې نوم  په قاسم علي افریدي پښتو ادبي جرګه بدل شو.

سلطان محمود دردمند ، د یعقوب خان او قلندر مومند په مرسته د رحمان ادبي جرګه جوړه کړه. په لومړۍ کابینه کې محمد اکرم صدر، سلطان محمد دردمند مرستیال، سردارزیب  مطبوعاتي منشي شامل وو. له پيل څخه تر اوسه پورې محمد اکرم خان او سلطان محمد دردمند د جرگې د ډورو وختونو لپاره صدران پاتې شوي دي. د سالار عبدالباقي نه علاوه سالار محمد فريد خان او حکمت خان اپريدي هم د جرگې صدران پاتې شوي دي. جرگې د رحمن بابا دیوان عبد الرحمن په ګډون ډېر کتابونه چاپ کړي دي. دغه راز د غوړګه په نوم یوه کلنۍ مجله هم خپروي چې د رحمان بابا د عرس په مناسبت د بېلابېلو شاعرانو نثر او شعرونه پکې لیکل شوي وي.

په ۱۹۶۴ کې سید محمود صادق په خویشګي کې د پښتو ادب بزم جوړ کړ. په ۱۹۶۹ کې یې نوم پښتو ادبي تولنه ته بدل کړ او بیا په ۱۹۸۴ کې د ارزاني پښتو ادبي تولنې په نوم ونومول شو. پروېز مهجور، ولي خان خاکسار او عبدالجميل جميل د جرګې د چوکۍ خاوندان پاتې شول. په خپرونو کې یې ادبي سحر او زمونګ پیغمبر په نومونو کتابونه شامل دي.

له سلو څخه زياتې جرگې او تولنې په پښتونخوا کښی شته چې له جملې څخه يې لاندې زيات فعاليت لري:

1.  ادبی تولنه مردان؛ په 1971 کې تاسیس شوی.

2. د اباسین پښتو ادبي جرګه خیرآباد؛ ۱۹۷۳.

3. سرحد پښتو ادبي تولنه، پېښور، ۱۹۷۵.

4. همنوا پښتو ادبي جرګه ازاخیل: ۱۹۸۳.

5. داودزي پښتو ادبي جرګه، پېښور؛ ۱۹۸۴ ز.

6. ننګیال پښتو ادبی لیکوال، پېښور؛ ۱۹۸۵.

7. پختو ادبی ثقافتي ملگری: ۱۹۸۶.

8. خلیل علمی ادبی جرګه، بر تاکال تاکل، پېښور؛ ۱۹۹۰

9. پېښور پښتو ادبي جرګه؛ ۱۹۹۱.

10. وطن پښتو ادبي جرګه، پېښور؛ ۱۹۹۲.

د ادبي جرګو ټولنو او د هغو په علمي ادبي کاروزيار ليکوال عبدالهادي حيران هم يوه ځانګړې ليکنه کړې ده چې دلته راوړلی شي- هغه داسې ليکي-

د پېښور په خېبر بازار کې د اردو ساينس بورډ په نوم د کتابونو يوه لايبرېري ده او د دې لايبرېرۍ په مينځ کې يو هال دى. دې هال کې نهه لس کسان د ښار د پُرشور ژوند نه بې غمه د خپلو خيالاتو په دنيا کې ډوب ناست دي او يو بل سره د يوې سپېڅلې جذبې او مينې په تړون د خيالاتو تبادله کوي. دوی کې يو د نظامت چارې سنبال کړې دي، يو ددې غونډې مشري کوي او يو خپله تخليقي، تحقيقي يا تنقيدي فنپاره دوی ته وړاندې کړې ده، ددې لپاره چې دوی يې کره کتنه وکړي. دوی کې يو تن د غونډې د مشر نه اجازت اخلي او بيا په فنپاره د خپلو خيالاتو څرګندونه کوي. بل ملګرى يې د هغه سره اختلاف کوي او خپله خبره پخپل دليل سره ثابتوي خو دا اختلاف وي مخالفت نه وي. دغسې يو علمي او ادبي بحث جاري وي. يو ملګرى دا بحث ليکي او د تاريخ او راروانو نسلونو د استفادې لپاره يې محفوظوي. په اخره کې د غونډې مشر د ټول بحث نه يوه نتيجه اخلي، خپل تاثرات هم ورسره ملګري کوي او د فنپارې د معياري يا غير معياري په هکله خپله رايې ورکوي. وروسته مشاعره کېږي او غونډه کې شريک ټول ملګري يو بل ته خپل نوي يا زاړه شعرونه اوروي.

دا د نن سبا د پښتو د ادبي ټولنو او جرګو د تنقيدي غونډو يوه نقشه ده. دا غونډې د باجوړ ايجنسۍ غوندې وروسته پاتې سيمو نه امريکې غوندې ماډرن هېواد پورې چرته هم چې پښتانه مېشت دي او د شعرو ادب يو څو لېوني پکې شته، هلته کېږي. امکان لري چې ځينو ځايونو کې يې روايت، اصول او طريقه کې څه نه څه بدلون هم وي خو په عمومي توګه د پښتو ژبې، ادب او ثقافت يو لوي خدمت په هم دې طريقه روان دى او ډېر شاعران ورسره د خپلې خپلې دلچسپۍ مطابق په مختلف قسمه سرګرميو کې بوخت دي. ددې نه علاوه مختلف قسمه مشاعرې هم د پښتنو شاعرانو د دلچسپۍ يو اهم مصروفيت دى.

د تنقيد او مشاعرې اغاز

په ادبي فنپارو د تنقيد او د شاعرانو د راغونډېدو او مشاعرو کولو د روايت کوم ليکلى تاريخ خو نشته چې دا د کوم وخت نه شروع شو او څنګه يې وده وکړه. البته د نړۍ د ټولو نه پخواني شاعر هومر په هکله ويل کېږي چې هغه په سترګو ړوند و، د يونان د مختلفو ښارونو په لارو کوڅو کې به ګرځېده او چې خلک به ورته راغونډ شول نو خپل شعرونه به يې ورته اورول. د علم و ادب او شعرو شاعرۍ د فن په توګه پېژندنه هم د لومړي ځل لپاره په يونان کې وشوه او اګر چې افلاطون د شاعرۍ غندنه کړې وه خو د ارسطو په دور کې د علم و ادب د زده کړې او خوريدنې لپاره ادارې جوړې شوې او د شعرو شاعرۍ او ادب په هکله ډير څه وليکلى شول.

په وروستو دورونو کې چې کله مونږ د عربي شاعرۍ تذکره ګورو نو وييلى شي چې د اسلام نه لږ د مخه د امراء القيس په دور کې به يو شاعر خپل شعرونه د ښار په لويه دروازه وليکل او بيا به ځينو خلکو هغه صرف لوستل او ځينو به پرې باقاعده بحث کولو او کره کتنه به يې ورله کوله . په دروازه زوړند کړى شوي شعر ته به يې " معلقه " ويله او ددغه دور اوه "معلقې " د"سبعه معلقات" په نامه په خپل اصلي حالت کې تر اوسه پورې راپاتې دي.

فارسۍ او اردو کې د غونډو او مشاعرو روايت

په هند کې لومړى په فارسۍ او بيا په اردو ژبه کې د مشاعرو يو مضبوط روايت جوړ شو او ډيره وده يې وکړه. ددې روايت د مضبوطېدو لويه وجه دا وه چې د وخت بادشاهانو پخپله هم په دغو ژبو کې د شعر و ادب ذوق لرلو او د شاعرانو، اديبانو او پوهانو پوره سرپرستي يې کوله. په هغه وخت کې چونکې د ساينس او ټيکنالوجۍ او د ميډيا دور هم نه و نو د نن پشان اخبارونه او مجلې نه وې. نو د شعر و ادب د خوريدنې او ددې د شوق او ذوق د پوره کېدو يواځينۍ ذريعه مشاعره وه. او دومره لويې لويې مشاعرې به کېدلې چې زرګونو خلکو به پکې ګډون کولو. مشاعره کې د ګډون کولو لپاره به باقاعده ټکټ اخستلى شو او شاعرانو ته به د کلام ويلو حق الزحمه ورکولى شوه. په دغو وختونو کې د استاذۍ هم يو لوي دور و. مشران شاعران چې د استاذۍ ولسي سندونه به يې لرل او په شعروادب کې به د هغوی هره خبره د کاڼي کرښه وه، نو د هغوی به زرګونه شاګردان وو. او يو نوي شاعر به تر هغه وخته پورې په مشاعره کې خپل کلام نه اورولو تر څو چې به يې د استاد نه پرې اصلاح نه وه اخستې. شاګردانو به د استادانو په اصلاح فخر کولو او هغه به يې تر عمره عمره ياد ساتلو. په دې طريقه اول په فارسۍ او بيا په اردو کې د مشاعرو يو ډير مضبوط روايت پاتې شوى دى. او اګر چې اوس هم دا سلسله جاري ده خو د ميډيا لامحدوده وسعت دغه روايت ډير محدود کړو. د مشاعرې روايت په انګريزۍ ژبه يا اروپايي هېوادونو کې بيا بلکل بدل شکل او بېخي کم وجود لري. په اروپا کې د اروپايي ژبې د مشاعرو شکل د يو پکنک يا سيل وي. يو څو شاعران د پکنک پروګرام جوړ کړي، زړه راښکونکو سيمو ته لاړ شي، هلته ټوله ورځ ګرځي د فطرت د حسينو مناظرو مشاهده کوي او چې ددغو مناظرو د inspiration نه ورته کومه شاعري راشي نو هغه يو بل ته اوروي او يو بل سره پرې خبرې هم کوي.

پښتو مشاعرې، غونډې، ټولنې او جرګې

ښکاره خبره ده چې څومره پښتو زړه ژبه او پښتون زوړ قوم دى نو هم دغومره به د مشاعرو روايت هم زوړ وي. کېدلاى شي چې دا روايت به بېخي په بدل شکل کې پاتې شوى وي خو بدمرغي داده چې کله د پښتنو سلطنتونه جوړ شول نو پښتنو بادشاهانو په خپلو دربارونو کې د فارسۍ سرپرستي وکړه چې د پښتو د ټولو روايتونو ملا ورسره ماته شوه او ددې کوم ليکلى مستند تاريخ هم پاتې نه شو. دې سره يو بل نقصان دا هم وشو چې په فارسۍ کې د ليک لوست يا د شعرو ادب سره د تړلو خلکو کوم عزت او مقام و په پښتو کې ورته هغه عزت او مقام ورنه کړى شو او تر اوسه پورې هم دغه حال دى.

البته محققينو چې کوم لټون کړى دى نو د "پټې خزانې" په حواله معلومه شوې ده چې د پښتو د ادبي بحثونو لومړنۍ غونډې قندهار کې د شاه حسين هوتک د حکومت په دور (1722-37) کې د "ادبي دربار" په نامه پېل شوې. ددې ادبي دربار د سيوري لاندې به په اونۍ کې يوه ورځ د بادشاه په ګډون او ملګرتيا د نارنج په ماڼۍ کې غونډې کېدلې چې په کې به درانه درانه علمي او ادبي بحثونه کېدل. وروسته به دا روايت کله ښه او کله مات ګوډ چليدلى وي او په دې مينځ کې به د پښتنو په مختلفو سيمو کې ډيرې مشاعرې او ادبي بحثونه شوي وي خو کوم ليکلى تاريخ يې نه دى پاتې. بس دومره معلومه ده چې په کليو کې به په حجرو کې د واده خوشحالۍ په موقعه ولسي شاعران راټولېدل، مجلسونه به يې کول، چاربيتې او ټپې به يې ويلې او يا به يې د في البديهه مشاعرو مقابلې کولې. البته دا خبره ښکاره ده چې د پښتو د مشاعرو روايت د فارسى او اردو هومره مضبوط او دروند هيڅکله هم نه دى پاتې شوى. په هند کې چې د ترقي پسند ادب نوې دوره شروع شوه او د علم و ادب په دنيا کې نوي بدلونونه، نوي رُجحانات او نوې ذريعې راغلې نو دغه وخت کې په پښتنو کې د خدايي خدمتګار تحريک سياسي او ژبني اثرات لا ښه په زور کې وو. نو پښتو اګر چې بيا هم د خپلو ګاونډيو ژبو اردو او دري سره غبرګه سيالي ونه کړی شوه. ولې د کال ١٩٣٦ء نه په کابل کې پښتو ټولنې پرله پسې د يادونې او ستاينې وړ کارونه کول او په کال ١٩٥١ء کې چې په پيښور کې ولسي ادبي جرګه جوړه شوه نو پښتو ورسره هم "جديده" شوه. د پښتنو په اوسني ادبي او تنقيدي شعور کې د ټولو نه لوي لاس د ولسي ادبي جرګې دى چې د خپل وخت د يادو شاعرانو، اديبانو او پوهانو کاکاجي صنوبر حسين مومند، دوست محمد خان کامل مومند، اميرحمزه خان شينواري، اجمل خټک، قلندر مومند، ولي محمد طوفان، سيف الرحمان سليم، محمد افضل بنګش، عبدالاکبر خان اکبر، مهدي شاه مهدي، همېش خليل او نورو د ناستې او علمي بحثونو مرکز و. د پښتو د ادبي جرګو، ټولنو او غونډو ننني تنقيدي روايات، اصول، طريقې، شعور او رويې د اولسي ادبي جرګې يوه داسې ورکړه ده چې پښتو ادب به پرې د تل لپاره وياړي. اګر چې د اولسي ادبي جرګې نه وړاندې هم د پښتو ادبي جرګې، ټولنې او ادارې وې خو اولسي ادبي جرګې چې دې ژبې او قام ته څه ورکړي دي هغه بلې کومې ټولنې، جرګې يا ادارې نه دي ورکړي. د اولسي ادبي جرګې نه وروسته خو د لروبر پښتونخوا نه علاوه د نړۍ په ګُټ ګُټ کې ادبي جرګې، ټولنې او ادارې جوړې شوې او دا وخت د يوې محتاط اندازې ترمخه په ګرده نړۍ کې د شپږو سوو نه زياتې ادبي جرګې، ټولنې او ادارې د خپلې ژبې او ثقافت په مختلفو اړخونو کار کوي او د نه ستړې کيدونکې جذبې سره نه ختميدونکي کارونه يې روان کړي دي. دوی تنقيدي غونډې کوي، کتابونه چاپ کوي او د شعرو ادب سره تړلي ذوق او شوق ته وده ورکوي. تنقيدي شعور او په نوي نسل کې د برداشت ماده پيدا کول ددې تنقيدي غونډو يوه لويه ورکړه ده. او دا هر څه بغير د کوم لالچ، مادي ګټو او فائدو نه کوي ځکه نو د دوی کار و زيار د هر چا نه او د هر څه نه زيات اهم دى. خو دې ځاى کې په يوه خبره بيا هم سړي ته افسوس وشي چې د ادبي جرګو، ټولنو او ادارو په دې دومره زړه چاودي مزل تر اوسه پورې صرف درې واړه واړه کتابونه ليکل شوي دي چې يو د زبيرحسرت "اولسي ادبي جرګه"، دويم د محمد جاويد خليل د ايم فل مقاله "په صوبه سرحد کې د مختلفو پښتو ادبي جرګو او ټولنو تنظيمونه او د هغوی کار" او دريم د صابر شاه صابر " د رڼاګانو محفلونه" دى.

دلته بايد دا يادونه هم وشي چې تر دې دمه ګرده نړۍ کې د پښتو کومې اهمې ادبي جرګې، ټولنې او ادارې دي، چې د ياد وړ کارونه يې کړي دي او يا يې کوي نو هغه د ګوتو د شمير دي او دا لاندې پکې زما په نظر په اول سر کې دي: (١) ادبي دربار [١٧٢٢ء] قندهار، (٢) انجمن اصلاح افاغنه[١٩٢١ء] چارسده، (٣) مرکزي پښتو ادبي جرګه [١٩٣٤ء] نوښار، (٤) پښتو ټولنه [١٩٣٦ء] کابل، (٥) پښتو ادبي ټولى بر تاکال [١٩٤٣ء] پيښور، (٦) اولسي ادبي جرګه [١٩٥١ء] پيښور، (٧) خيبر پښتو ادبي جرګه [١٩٥٢ء] لنډيکوتل، (٨) پښتو اکاډمي [١٩٥٥ء] پيښور، (٩) پښتو ادبي ټولنه [١٩٥٧ء] کوئټه، (١٠) د ساهو ليکونکيو مرکه [١٩٥٩ء] پيښور، (١١) رحمان بابا ادبي جرګه [١٩٦٣ء] پېښور، (١٢) پاک پښتو ادبي ټولنه [١٩٨٠ء] دوحه قطر، (١٣) پښتو ادبي بورډ [١٩٨٠ء] پيښور، (١٤) پښتو ادبي سوسايټي [١٩٨٦ء] اسلام اباد، (١٥) د پښتو د ودې ټولنه جرمني، (١٦) بېنوا فرهنګي ټولنه قندهار او (١٧) جرس ادبي جرګه [١٩٩٠ء] کراچۍ.

دا هغه ادبي جرګې، ټولنې او ادارې دي چې په خپل خپل دور کې يې په خپلو سيمو کې د پښتو ژبې او ادب د ودې او پرمختګ لپاره په ځانګړې توګه کار کړى دى او کار يې دومره ښه دى چې د خلکو په زړونو کې ځاى لري. د دوی نه علاوه نورې په سوونو ادبي جرګې، ټولنې او ادارې دي چې خپل ادبي او علمي فعاليتونه مخ په وړاندې بوځي خو د ټولو د نومونو فهرست جوړول نه دلته زما د ليک هدف دى او نه امکان لري.

ضرورت

هر کله چې مونږ ددې جرګو، ټولنو او ادارو په ضرورت فکر کوو نو دا خبره راته جوتېږي چې د ادبي ټولنو، جرګو او ادارو ضرورت د هرې ژبې د ودې او پرمختګ لپاره منلى شوى دى او چې دا نه وي نو د زده کړې او د علم و ادب د خورېدنې په لاره کې به ډېر خنډونه وي. خصوصاً د پښتو لپاره خو دا ځکه ډيرې ضروري دي چې د ايډوانس ټيکنالوجۍ په دې دور کې هم پښتانه په نړيواله ميډيا کې هغه برخه نه لري کومه چې پکار وه. د پښتو اخبارونه او مجلې بس دومره دي چې شمارلو ته يې ضرورت نه پيدا کېږي او هغه هم زياتې په سوال چلېږي. نو په داسې صورت کې د جرګو او ټولنو ضرورت ډير زيات دى ځکه چې د ادبي شعور او علمي اقدارو د خوريدنې هم دا يوه موثره لاره ده. خو شرط دادى چې ددې ټولنو، جرګو او ادارو همه چارې د ذمه وارو او پوهه خلکو په لاس کې وي او جمهوري انداز سره وچلېږي.

اهميت

لکه د ضرورت غوندې يې اهميت هم منل شوى دى او دا خبره پکې زياته اهمه ده چې ادبي جرګې، ټولنې او ادارې دې د ننني دور د تقاضو ترمخه خپلې چارې په ايډوانس طريقه پرمخ بوځي او خپله ژبه دې په ادبي او علمي لحاظ د عالمي ژبو د سيالۍ جوګه کړي.

اثرات

که د ادبي ټولنو، جرګو او ادارو دا سرګرمۍ په ښه طريقه وچلېږي نو په راروانو نسلونو ددې ډير ښه او تلپاتې اثرات کېدى شي. د پښتون معاشرې په ادبي رواياتو او اقدارو د اولسي ادبي جرګې اثرات واضح دي او ددې نورو جرګو او ټولنو لپاره يو مثال دى. او يوازې ادب نه بلکې که د صلاحيتونو ښه استعمال وشي نو سياست، ثقافت، صحافت او نورو برخو کې هم ښه اثرات پرېښودلى شي.

هلې ځلې

د ادبي جرګو او ټولنو د هلو ځلو لپاره د اولسي ادبي جرګې روايات نمونه دي. بايد چې د هرې جرګې او ټولنې سرګرمۍ د اولسي ادبي جرګې او د ساهو ليکونکيو مرکه پشان په باقاعدګۍ او ذمه وارۍ سره ترسره شي. د ننني دور د تقاضو هم خيال ساتل پکار دي. او د نشرواشاعت کار ته زياته پاملرنه پکار ده.

البته دې لړ کې په دې يوه خبره ډير افسوس کېدى شي چې د پښتو زياتې کارکوونکې جرګې، ټولنې او ادارې د مشرتوب په چکر کې د کاره ووځي او شايد چې د يوې نړيوالې ادبي جرګې يا فورم د جوړيدو په لاره کې هم دغه مسئله خنډ وي. په هرحال پکار ده چې په نړيوال کچ د پښتنو يو داسې ادبي تنظيم يا جرګه جوړه شي چې ټولې مقامي جرګې او ټولنې يو بل سره مربوطې هم ساتي او د دوی اواز په نړيوال کچ اوچتوي هم.

ليکوال او شاعر سليم قرار په يوه ليکنه کې د ادبي جرګو او ټولنو اهدافو او اساسي مقصد ته اشاره کوي او ځنو خپلمنځي اختلافاتو ته هم اشاره کوي- هغه داسې ليکي-

ادبي تنظيمونه ، ټولنې او جرګې څه لپاره ؟

        دا يو ټولمنلی حقيقت دی چې شاعران لیکوالان د پښتو ژبې او ادب «خدايي خدمتګاران» دي او بغیر د څه حرص و هوس نه د ټولنو او جرګو په وسيله د ژبې د ترويج او ژوندي ساتلو لپاره هلې ځلې ، کار او زيار باسي .

         ادبي ټولنې او جرګې د يو ښوونځي حېثيت لري چې هدف يې په خاص ډول «ادبي او ژبنيز تعليم او تعلم» وي _ په ادبي غونډو او بنډارونو کې په شعوري او غېر شعوري توګه د زدکړو تبادله کېږي او هدف د ټولو مشترک وي چې ګټه يې د ژبې ودې ، پرمختګ او بقا ته رسېږي _ د همدې مشترک هدف او لاس ته راوړنو لپاره هر بېوسه او وسي شاعر اديب له خپله جېبه د پښتو او ادب د ودې په نيت يو څه پېسې هم لګوي او شخصي ګټه په نظر کې نه لري _ موږ د شاعر اديب دغې بې غرضه جذبې ته سلام کوو او د قدر په نظر ورته ګورو . له بده مرغه په لر او بر کې ځينې داسې خودنما ، خودپرست ، د نمود او نمايش قايل او د ذات تر حده محدود خلک هم شته چې د خپلو ذاتي اهدافو لپاره نورې ادبي ټولنې او جرګې تخريبوي او ځينې ساده لوح شاعران اديبان په ځان راټولوي خو دوي دې ته نه ګوري چې زه پښتو او ادب ته زيان رسوم که ګټه ؟ پښتو ادبي پېوستون د دا ډول خلکو د دغه شوم او بې ګټې کړنو په کلکه غندنه کوي او د نورو ادبي تنظيمونو نه هم غواړي چې د دا ډول خلکو مخنيوی او حوصله شکني وکړي تر څو تنظيمونه په ډاډه زړه خپل ادبي اوژبنيز اهداف مخ په وړاندې بوځي او خپله خوږه پښتو د نورو پرمختلليو ژبو سياله کړي .

د ځنو ادبي ټولنو ځانګړې پيژندګلو هم بايد په ځانګړي ډول وشي، د ملاکنډ د يوې فعالې ټولنې پيژندګلو وګورئ-

پښتانه ادبي ملګري "پام" ملاکنډ  پېژندګلو

لکه د پښتونخوا د نورو سيمو  دملاکنډ په درنه ، پښتنه او مردم خېزه خاٶره هم ګڼ شمېر ادبي تنظيمونه د پښتو ژبې او ادب د ودې ،روزنې او پرمختيا لپاره خپل صلاحيتونه پکار راولي ـ او د پښتو ادب د ناوې په سرڅڼه کې خپل کردار لوبوي ـ په دغه تنظيمونو کې يو فعال خالص ادبي  تنظيم پښتانه ادبي ملګري "پام" ملاکنډ هم دی ـ چې دتېرو پنځوسو کالو راهيسې خپل ادبي خدمات ترسره کوي ـ

دملاکنډ په خاٶره ړومبۍ ادبي غونډه په کال ١٩٦٥-٦٦ کې د ګهړي عثماني خېل د شاه حېدر خان(شېدرخان) په دېره کې د رحمت شاه سایل صېب په مشرۍ کې اوشوه ـ 

چې په نتېجه کې یې پښتو ادبي جرګه ملاکنډ جوړه شوه ددې ټولنې ړومبی صدر ارواښاد محـــمداسلام ارماني صېب ، د دويم سيشن صدر رحمت شاه سایل صيب او دريم ارواښاد فضل دين خټک صېب وو ـ

په دې ورځو کې د کاروان مجلې نه په ټولنه کې اختلافات رامنځ ته شو ـ چې ددغې اختلافاتو په تناظر کې رضا شاه رضا صېب د ټولنې صدر وټاکلی شو او دغسې د سوات او سم راڼيزي دا يو وجود په دوه برخو کې تقسيم شو ـ

(حواله د رحمت شاه سایل صيب سره مرکه په ٠٧/٠٧/٢٠٢٤ مرکه کونکي ديدار طاهر او اقبال حسېن محتاج )

د افغان ټي وي په يوه مرکه کې ديدار طاهر ديو سوال په ځواب کې وييلي دي چې په ملاکنډ کې ادب په کال ١٩٦٠ کې فعال شوی دی ـ او شاعرانو اديبانو ورته پام راګرځولی دی ـ زما په خيال په ملاکنډ کې ړومبۍ ادبي ټولنه په درګۍ سخاکوټ کې په وجود کې راغلی ده ـ چې مرکز یې هيروشاه وو ـ کال ١٩٦٠نه تر ١٩٧٠ پورې دا روايت دملاکنډ په غاښي رااٶړيدلی دی ـ او دلته هم دا ادبي هلې ځلې شروع شوي دي ـ بيا په کال ١٩٨٨-٨٧ کې مونږ  دپښتانه ادبي ملګري "پام" بنياد  ايښودی  دی ـ په دغه وخت کې زه ديدار طاهر ، على اکبر سيال، ګوهر على ګوهر ، ګل رحمان او نور ملګري وو چې باقاعده  ادبي هلې ځلې مو د پام د دريز نه شروع کړې ـ 

حواله ـ

 خپرونه ادبي جرګې او مرکې ـ

مرکه کونکی  ډاکټر اقبال شاکر صېب ـ

 *ناشر افغان ټي وي ـ 

*دچاپ کال ـ ٢٠٢٢

*دچاپ ځای  اعراب *پرنټرز محله جنګي پېښور 

*صفحه ١١٦

دپام د باني غړو د پوښتنې په ځواب کې طاهر صيب وايي چې دپام په باني غړو کې زه ديدار طاهر ، جاويد خان لالا ، على اکبر سيال ، نورمحمد مشال ، ګوهر على ګوهر ، برادرخان عاطر يوسفزۍ  او ګل رحمان شامل وو ١ـ 

حواله ـ( خپرونه "ادبي جرګې او مرکې " کوربه ډاکټر اقبال شاکر صېب ـ صفحه نمبر١١٨ - ١١٩ دچاپ کال ٢٠٢٢ دچاپ ځاٸی ـ اعراب پرنټرز محله جنګي پېښور او ناشر افغان ټي وي ـ )

ګوهر عــلى ګوهر صېب وايي چې د پام دويم دور د ١٩٨٦ نه شروع شوی دی او دغه اجلاس د ديدار طاهر صېب په ګاونډ کې د على محمد زرګر صېب په بېټک کې شوی وو چې عـــلى اکبر سيال صېب ، ديدار طاهر صېب ، فراز شاهد صېب ، ګل رحمان صېب ، دلاور سېلاب صېب ، نور صديق نسيم صېب او زه ګوهرعــلى ګوهر شامل ووم ـ 

حواله ـ (د١٧ او ١٨ اکتوبر ٢٠٢٤ د ورځپاڼې هيواد زما په کالم "پښتانه ادبي ملګري پام ملاکنډ ـ دګوهرعلى ګوهر صېب کمنټس ' فېسبک پاڼه ، زخمي شنواري-

دملاکنډ ستر محقق شهباز محــمد صيب پخپله مقاله "په ملاکنډ کې ادبي هلې ځلې" دعنوان لاندې د اواز ملاکنډ د دوه مياشتينۍ مجله اواز ملاکنډ په صفحه ٢٨ دپام په بابله ليکي چې په کال ١٩٧٨-٧٩ کې په بټخيله کې د ذاکرحسېن اېډوکېټ صېب ،عمر رحيم رحيم صېب او على اکبر صېب په زيار پښتانه ادبي ملګري "پام"جوړ شو ـ

حواله ـ (اوازملاکنډ مارچ ،اپرېل ٢٠١٦ ٠ء 

صفحه نمبر ٢٨ چيف اډيټر اقبال سجيد اداس صېب ،

اډيټر  محــمد صادق امين ـ)

نورمحــمد مشال صېب داکبر سيال شخصيت او شاعري د سرخط لاندې ليکي ـ چې زه دلسم زدکړيال ووم په دغه زمانه کې په ملاکنډ کې دپښتنو شاعرانو صرف يوه نماٸنده ټولنه وه چې دپښتو ادبي ټولنه په نوم یې خپله پېژندګلو لرله ـ په دغه ټولنه کې دهاغه وخت ياد شاعران لکه محمداسلام اجملى صېب ، فضل دين خټک صېب ، رحمت شاه سایل صېب ، محمد اسلام ارماني صېب ، رضا شاه رضا صېب ، شېر زمين ماهر صېب ، صاحب شاه صابر صېب ، ښاٸسته رحمان دلسوز صېب ، برادر خان عاطر صېب ، جمعه رحمان افګار صېب ، عمر خطاب مجروح صېب ، عبدالخالق محتاج صېب ، اقبال مضطر صيب او داسې نور ګڼ دخواوشاه تکړه او تاند ملګري شامل وو ـ په دې کې څه شک نيشته چې دا ټول ملګري ډېر زيات مخلص او دکار خلک وو ـ نو ځکه یې په ډېر لږ وخت کې یې ډېر نوم پېدا کړو ـ 

خو څه موده پس له بده مرغه دټولنې نوې کابينه وټاکل شوه ـ چې دسایل صېب په مقابله کې د رضا شاه رضا په حېث د ټولنې دصدر انتخاب اوشو ـ دغه بدلون نه يواځې سایل صېب بددله او بدظن کړو بلکې دټولنې په راتلونکي یې ډېر بد اثر وغورځوو ـ چې له کبله یې ټولنه په دوه ډلو کې تقسيم شوه ـ

څه موده پس پکې عبدالحکيم قادري صېب هم شامل شو او ديو سحر انګېز شخصيت په طفېل یې دټولنې جلب راښکودو خو افسوس چې خوند دې اونکړو ـ او بلاخر دغه ټولنه د خپل طبعى او معروضي مرګ په خوب اوده شوه ـ 

نورمحمد مشال صېب وړاندې ليکي ـ 

لهــ'ـذا پدغه تناظر کې مونږ د واړه او کم عمره هلکان راغونډ شو او په باهمي مشوره مو د يوې ادبي ټولنې  "پښتانه ادبي ملګري ملاکنډ " بنياد کېښودو ـ دغه ورځ د١٥ جون ١٩٧٥وه ـ چې دا وخت زه نور محمد مشال په لسم او اکبر سيال په اتم جومات کې سبق وييلو ـ دصاحبزادګانو دچم د ابوعـــلى شاه باچا په دېره کې ددې ادبي ټولنې ،پښتانه ادبي ملګري ملاکنډ چې روسته یې دپام په نامه پېژندګلي اوشوه ـ ددغه کړکېچن سفر اغاز اوکړو ـ زه نورمحــمد مشال یې صدر ، اکبر سيال یې مشر سيکتر او رحـــيم صېب یې خزانچي وټاکلی شو ـ

حواله ـ (کتاب داکبر سيال شاعري  او شخصيت 

دچاپ کال ـ ٢٠٢١ 

دچاپ ځای ـ منګل کتاب کور محله جنګي پېښور 

صفحه ٢٢٣-٢٢٤

ليک نور محمد مشال) دملاکنډ يو ډېر سينٸر شاعر محمد زرنوش شهاب صېب په يوه مرکه کې دپښتانه ادبي ملګري "پام " ملاکنډ په حقله ديو سوال په ځواب کې اوویې چې دملاکنډ په خاٶره پام ډېر زوړ ادبي تنظيم دی په کال ١٩٧٥ کې په وجود کې راغلی  دی ـ خو له بده مرغه دوه کاله پس دجنرل ضياء دمارشلا دور شورو شو او ټول تنظيمونه دجمود ښکار شوـ لس کاله پس چې کله مارشلا ختمه شوه نو ټولو ادبي او غېر ادبي تنظيمونو خپلې هلې ځلې شروع کړې ـ دغه شان" پام" هم لکه دنورو ادبي ټولنو د ١٩٨٧ نه دوباره خپلو هلو ځلو ته دوام ورکړو ـ  او ډېر ښه ښه او دستايينې وړ پروګرامونه یې کړي دي ـ چې دوخت لویې لویې شخصيات پکې شريک وو ـ 

حواله ـ مرکه د هوا په څپو ـ 

نېټه ـ ١٥-٠٩-٢٠٢٤

وخت ـ٠٣:٤٣ ماسپښين 

ورځ ـ اتوار 

مرکه کونکی ـ زخمي شنواري باډوان کوز دير

ددې حوالو په رڼا کې د پام بنسټ په ١٥ جون ١٩٧٥ کې ايښودی شوی دی ـ بيا د ضياءالحق دمارشلاء په وجه دجمود ښکار شوی دی او په کال٢٧ اګست  ١٩٨٦ د ضياء د مرګ په ورځ دوباره فعال شوی دی ـ او تنظيم نو یې شوې ده ـ (زخمي شنواري باډوان کوز دير )

دپښتانه ادبي ملګري پام ملاکنډ د کابينې دورانيه دوه کاله ده ـ هر دوه کاله پس دکابينې ټاکنه په جمهوري طريقه د اکثريت  راٸی(ووټ) په ذريعه د دسمبر په مياشت کې کولی شي ـ   

دغه رنګ په ١٩٧٥ کې ړومبۍ کابينه کې نور محمد مشال صېب د صدر ، عــلى اکبر سيال صېب دمشر سيکتر او محمد رحيم رحيم دپنګه ور په حېث شامل وو ـ کله چې دوه کلونه پوره شو نو په کال ١٩٧٧ کې په وطن کې ضياءالحق مارشلاء ولګوله او په ملک کې ټول ادبي ، سماجي او سياسي تنظيمونه د جمود ښکار شو ـ او په هلو ځلو پابندي ولګېده ـ دغه رنګ دا پابندي لس کلونه پرله پسې جاري وه ـ په کال ١٩٨٧ کې د ضياء الحق په ناګهاني مرګ مارشلاء ختمه شوه ـ نوتنظيمونو خپلو هلو ځلو ته دوام ورکړو ـ او دغه د پام ملګرو دپام تنظيم نو وکړه او د دوو کالو دپاره یې نوی کابينه منتخب کړه ـ دکابينې صدر ديدار طاهر صېب  ، مشر سيکتر على اکبر سيال صېب ، سرپرست جاوېد خان لالا , او پريس سيکتر ګوهر عـــلى ګوهر صېب ـ

د ٩٠-١٩٨٩ په کابينه کې صدر غريب مشال صېب ، مشر سيکتر نورصديق نسيم صېب ،پريس سيکتر محمد رسول رسا صېب او سرپرست جاويد خان لالا ـ 

په کال ١٩٩٢ کې بختي روان عمر خېل صېب په پام کې شموليت اختيار کړو( ١) دغه وخت صدر ديدار طاهر صېب ، مشر سيکتر  اقبال شاکر صېب ، پريس سيکتر ګوهر على ګوهر وو او د سرپرست چوکۍ خالي وه ـ ځکه چې جاويد خان لالا په سعودي عرب کې وو ـ نو پدې وجه یې بختى روان عمر خېل صېب دتنظيم چيٸرمين وټاکو ـ 

(١)دبختي روان عمر خېل سره مرکه ـ حجره عمرخېل وخت مازيګر ٥:٣٠ بجې نيټه ٢٣ ستمبر ٢٠٢٤ ٠ء

مرکه کونکي ـ زخمي شنواري او اقبال حسين محتاج صېب 

دې کابينې  د ١٩٩١ -٩٢ صدر ديدار طاهر صېب ، مشر سيکتر اقبال شاکر صېب او  پريس سيکتر ګوهر على ګوهر صېب   تنظيمي فراٸض ترسره کول ـ 

په کال ١٩٩٤-٩٣ دکابينې صدر على اکبر ملاکنډ صېب ، مشر سيکتر محمد رسول رسا صېب ، پريس سيکتر ګوهر على ګوهر صېب او چيٸر مين بختي روان عمر خيل صېب  وو ـ

(حواله ـ دمحمد رسول رسا صېب سره مرکه ځاٸی GDC بټخېله نېټه ٢٥-٠٩ -٢٠٢٤ وخت ١١ بجې ساخت  ورځ شورو )

په کال ١٩٩٥ کې د نوې کابينې انتخاب اوشو ـ صدر اقبال شاکر صېب ،مشر سيکتر 

ديدار طاهر صېب 

 ، پريس سيکتر ګوهرعلى ګوهر صېب او چېٸرمين بختى روان عمرخېل صيب په اکثريت راٸی منتخب شو ـ  

د ٩٧-١٩٩٨ د کابينې دپاره صدر محمد رسول رسا صېب ، مشر سيکتر ديدار طاهر صېب ، پريس سيکتر ګوهر على ګوهر صيب او چيٸرمىن بختى روان عمرخېل صېب وټاکلی شو ـ

دا رنګ د ٢٠٠٠-١٩٩٩د کابينې صدر ګوهر على ګوهر صېب ، مشر سيکتر محمد رسول رسا صېب ، چيٸرمېن ببختي روان عمر خېل صېب وټاکل شو ـ 

د ٢٠٠١-٠٢ په کابينه کې صدر اقبال حسېن محتاج صېب ، مشر سيکتر ديدار طاهر صېب ، پريس سيکتر محمد رسول رسا صيب ،چېٸرمېن بختي روان عمرخېل صېب شامل وو ـ 

په دسمبر ٢٠٠٢ کې د تنظيمي اختلافاتو په سبب بختي روان عمرخېل صېب ، اقبال شاکر صېب ، ګوهرعلى ګوهر صېب ، محمد رسول رسا صېب او ناصر امين صېب د پام د رکنيتونو او عهدو نه استعفى' ګانې ورکړې ـ او د مرستيال ليکوال "مل" ملاکنډ په نوم یې بل ادبي تنظيم جوړ کړو ـ 

د ٢٠٠٤-٠٣ دپاره صدر حسن ناشاد صېب ، مشر سيکتر ديدار طاهر صېب ، پريس سيکتر شفيق صابر صېب او چيٸرمېن زخمي شنواري دکابينې عهدېداران وټاکلی شو ـ 

د ٢٠٠٥-٠٦ په کابينه کې صدر اصف خان اصف صېب ، مشر سيکتر ديدار طاهر صېب او چيٸر مين شفيق صابر صېب شامل وو ـ 

د٢٠٠٧-٠٨ د کابينې صدر حسن ناشاد صېب ، مشر سيکتر  ديدار طاهر صېب او چيٸرمېن شفيق صابر صېب په حېث شامل وو ـ 

د ٢٠٠٩-١٠ په کابينه کې صدر ديدار طاهر صېب ، مشر سيکتر (خالد سېف )ځار يوسفزی  صېب او چيٸرمېن شفيق صابر صيب منتخب عهدېداران وو ـ

د ٢٠١١-١٢ د کابينې صدر بيا ديدار طاهر صېب ، مشر سيکترهم ديدار طاهر صېب او چېٸرمين اقبال حسين محتاج صېب منتخب شو ـ د٢٠١٣-١٤ دپاره د کابينې صدر شفيق صابر صېب ، مشر سيکتر خالد صېف صېب  (ځار يوسفزی) او چيٸرمين اقبال جان صېب وو ـ 

د ٢٠١٥-١٦ دپاره هم د ٢٠١٣-١٤ کابينه ټاکلې شویې وه ـ 

د ٢٠١٧-١٨ د کابينې صدر على اکبر ملاکنډ صېب ، مشر سيکتر ديدار طاهر صېب او چيٸرمين زخمي شنواري منتخب غړي وو ـ 

د ٢٠١٩-٢٠ دکابينې صدر محمد جمعه رحمان افګار صېب ، مشرسيکتر ديدار طاهر صېب ، چېٸر مين على اکبر ملاکنډ صېب او پريس سيکتر جمال خان جمال صېب  ټاکلي شويي ووـ 

خو د اندروني تنظيمي اختلافاتو په سبب على اکبر ملاکنډ صېب دخپلو څو نورو همخيالو سره پام پريښودو او ديو جدا ادبي تنظيم پښتون ليک پل ملاکنډ بنياد یې کېښودو ـ او دغسې دچيٸرمين په خالي عهده راقم زخمي شينواري منتخب شو ـ 

د ٢٠٢١-٢٢ په کابينه کې  صدر نورمحـــمد مشال صېب ، مشر سيکتر ديدار طاهر صېب پريس سيکتر اعزاز الحق اعزاز صېب او چيٸرمين محمد جمعه رحمان افګار  صېب شامل وو ـ دغه شان جمال خان جمال صېب د کابينې دټاکنې په ترڅ کې پام ته خېر اباد اوویې او د ځانله ادبي ټولنې ليکوال ادبي ملګري لام تيګه یې کېښوده ـ 

د ٢٠٢٣-٢٤ دکابينې صدر حسن خان ناشاد صېب ،مشرسيکتر زخـــمي شنواري ، پريس سيکتر اعزازالحق اعزاز صېب او چيٸرمين ديدار طاهر منتخب ممبران وټاکل شو  ـ

(حواله ـ د ديدار طاهر دلاس ليک او دپام دموجوده سينٸر ممبرانو د تصديق په رڼا کې ـ نېټه ٢٢ ستمبر٢٠٢٤ مازيګر څلور بجې ځای حق بام خالق اباد ـ )

د پام بېن الصوبايي هلې ځلې ـ 

١- په ١٩٨٧ کې يوه درنه دستوره جشن پښتونخوا راجوړه شویې وه ـ چې صدارت یې رحمت شاه سایل او مشر مېلمه  وو ـ چې دخوا وشا دخلکو نه علاوه پکې د هرې سيمې ګڼ شمېر خلک موجود وو ـ 

٢- په کال ١٩٨٨ کې " يزيد د تشدد سنګر او حسېن د امن کور په موضوع د صوبې په سطح يوه درنه مشاعره درحمت شاه سایل صېب په صدارت کې ترسره شویې وه چې نظامت یې على اکبر سيال صېب کړی وو ـ پدغه مشاعره کې دشاعرانو نه علاوه دخواوشاه نه راغلو ميلمنو په ګڼ شمير کې ګډون کړی وو ـ 

٣- په کال ١٩٨٩ کې د بټ خېلې په مشهور ظفر پارک کې يو لویې سيمينار  " پښتون د ژبې خاوند که د زمکې خاوند "په موضوع راجوړ شویې وو چې صدارت یې رحمت شاه سایل صېب او مشر ميلمه یې دپاکستان پپلز پارټۍ د ايګزيکټيو کميټۍ ممبر محــمد حنيف خان وفاقي وزير امور کشمير  وو ـ  او په ګڼ تعداد خلک پکې شريک وو ـ 

په ١٩٩٠ کې يو بل لویې ادبي سيمينار" دجمهوريت " په موضوع راجوړ شوی وو ـ چې صدارت یې محمد حنيف کړی وو ـ دا سمينار په دوه نشستو محيط وو ـ 

په ړومبي نشست کې په جمهوريت بحث سوالونه او ځوابونه وو په دويم نشست کې مشاعره وه چې صدارت یې محمد اسلام ارماني صېب کولو ـ 

 بيا د ١٩٩١ نه تر ٢٠٠٠ په ادبي هلو ځلو کې د"پام ايوارډ" تمغې او شيلډونه په علاقايي او صوبايي سطح مشرانو شاعرانو او اديبانو ته د هغویې په ادبي خدماتو ورکړې شويي دي ـ لکه رحمت شاه سایل صېب ،محــمداسلام ارماني صېب ،محــمد  زرنوش شهاب صېب ، ګران بابا ، ودود اشنغری صېب ، خېبر افريدی صېب ، ډاکټر اسرار صېب، ډاکټر ګيان پرکاش صېب سوات ، عبدالسعيد استاد بټخېله  ، عاشق حسېن بلډ ډونر ، غلام اکبر لالا ، رحيم خان پليٸر سوات ، محمداسلام اجملى صېب ، عبدالحکيم قادري بابا ، اندېش شمس القمرصېب ، ډاکټر عبدالحميد صېب چلډرن سپېشلسټ، ډاکټر شېر بهادرصېب ، اجمل خټک صېب  ، ډاکټر اسفنديارصېب , ډاکټر محمد سليم صېDms بټ خېله 

 او دنور ګڼ شمير مختلف شعبو سره تعلق لرونکو مشرانو

 او نور ګڼ شمير مشرانو ته د پام ايوارډونه ،تمغې او شيلډونه ورکړې شويي دي ـ

په کال ٢٠٠٢ کې د على اکبر سيال صېب دکتاب " په جنګ دې اور اولګي " مخکتنه د رحمت شاه سایل صېب په صدارت کې اوشوه ـ چې په ګڼ شمير خلکو پکې ګډون درلود ـ 

په ٢٠١٤ کې د على اکبر سيال دکتاب اوښکې اوښکې مسکيتوب ، د ديدار طاهر دکتاب اور دګل په شونډو کې او دحسن ناشاد دکتاب دمينې سندرې دمخکتنې درنه دستوره دسایل صېب په صدارت کې ترسره شویې وه ـ 

په کال ٢٠٢٠ کې د ديدار طاهر د افسانو د کتاب " چې څه کرې هغه به ريبې " د حسن ناشاد دکتاب مزل دغزل په لور او دشفيق صابر دکتاب "ويښې شپې "مخکتنه د سایل صيب په صدارات کې تابيا شوې وه ـ چې دملاکنډ دټولو ادبي ټولنو شاعران او اديبان پکې ګڼ شمير شامل وو ـ  

په ٢٠٢١ کې د پام سيکتر اعزاز الحق اعزاز صيب د پام دسيوري لاندې "خوږ لکه ګبين  دملاکنډ غزل د اعزاز تر څنګ "د ملاکنډ دسم او سوات راڼيزۍ ديارلسو ټولنو لس مشاعرې راجوړې کړي دي ـ په هفته کې دخيالي ورځ به د يوې ټولنې مشاعرې ته مختص وه ـ دغه دا پروګرام لس هفتې بلا ناغه دوامداره وو ـ ددغې مشاعرو دشاعرانو کلامونه او لنډه پېژندګلو  محفوظ ده ان شاءالله که ژوند وفا اوکړه نو دې ته کتابي شکل ورکولی شي ـ 

ددې پروګرام د راجوړولو مقصد دادبي ټولنو په خپل منځ کې تعلقات مضبوطول ، د ملاکنډ ادب د نورو سيمو سره سيال کول او د شاعرانو جذبات د اولس ، ژبې او کلتور دپرمختګ دپاره راپارول وو ـ 

په کال ٢٠٢٣ په مينځنۍ سهـ ماهي کې دملاکنډ په مختلف پبلک سکولونو کې د ماشونو سره د پښتو ژبې په اهميت  او ارزښت دپښتو کلاسونو داغستو لړۍ روانه شوه په دې  مقصد چې په ماشومانو کې دمورنۍ ژبې سره دمينې جذبه بيداره شي ـ دا لړۍ دوه درې مياشتې جاري وه ـ  

په ستمبر کال٢٠٢٣  کې د محمد جمعه رحمان افګار صېب په غوښتنه د تنظيم د ملګرو په ژوند د قدرولو يو قرداد په اکثريت راٸی منظور شو او دغسې د  اکتوبر ٢٠٢٣ نه د مشرانو شاعرانو په ژوند د دنازولو او ستاييلو لړۍ پېل شوه ـ ړومبۍ ستايين غونډه ١:ــ په ٢٩ اکتوبر ٢٠٢٣  دپام د باني مشر نور محــمد مشال صېب په درناوي کې راجوړه شوه چې صدر یې دملاکنډ پوهنتون دپښتو څانګې رييس پروفېسر ډاکټر عــلى خېل درياب صېب ، مشر مېلمه محمد زرنوش شهاب صېب ، خصوصي ميلمانه رحمت شاه سایل صېب ، فضل زمان شلمان صېب او محمداقبال اقبال صېب ياران قلم اله ډهنډ ـ

تلاوت ـ قاري شوکت الله صېب عربى ګولډ ميډلسټ  او 

نظامت زخـــمي شنواري ـ ځاٸی ګورنمنټ هايي سکول نمبر ٢ بټ خېله ملاکنډ ـ

 ٢ :ــ په ٣ دسمبر ٢٠٢٣ د اتوار په ورځ مازيګر درې بجې په پريس کلب بټ خېله کې د پام د  تا حيات سرپرست اعـــلى' جاوېد خان لالا په درناوي کې يو درنه غونډه د سمندر يوسفزي په صدارت کې اوشوه ـ مشر مېلمه یې ستر نثر نګار مشتاق احمد مست خېل وو په خصوصي مېلمنو کې اخونزاده عزيز الرحمان عزيز جندول ، سردار على ارماني ېب صدر غورځنګ ادبي ټولنه صدرشموزو سوات او جهان بخت جهان صېب صدر ادينزۍ ادبي کاروان کوزدير شامل وو ـ  تلاوت محترم حافظ قاري محــمد  ظاهر  صېب او د نظامت فراٸض زخمي شنواري وړاندې کړه ـ  

٣:ــ په ١٤ جنورۍ ٢٠٢٤ داتوار په ورځ مازيګر درې بجې په اکسفرډ اېجوکېشن اکېډيمي بټ خېله کې د دپه دسينٸر غړي ديدار طاهر صېب په درناوي کې د ملاکنډ پوهنتون د پښتو څانګې استاد ډاکټر نورالبصر امن صېب په صدارت کې اوشوه ـ مشر ميلمه یې هم ددغې پوهنتون  شفيق استاذ مظهر احمد صېب وو ـ  خصوصي مېلمه  اقبال سجيد اداس صېب مشر سيکتر اواز ملاکنډ مټکنۍ وو ـ د تلاوت سعادت صادق چکدروال په خپله برخه کړو ـ نظامت زخمي شنواري مشر سيکتر پام 

٤;ــ په ١١ فرورۍ ٢٠٢٤ 

په ملک احمد بابا يوسفزۍ هال ګورنمنټ ډګري کالج بټ خېله کې د راقم زخمي شنواري په درناوي کې يو پروقاره غونډه دپښتو اکېډيمۍ پېښور پخواني ډاٸريکټر ډاکټر محمد اسلام ګوهر صېب په صدارت کې ونمانځلی شوه ـ مشر مېلمه د کابل پوهنتون دپښتو استاد د اشرف غني بابا مشير ډاکټر لعل پاچا ازمون صېب او په خصوصي مېلمنو کې على اکبر سيال صېب ، سيد اشفاق الرحمان اډوکېټ صېب او د پپلز پارټۍ دتحصيل صدر اکرام محــمد خان صېب وو ـ دتلاوت سعادت عبېدالله عابد صېب او دنظامت فراٸض شفيق صابر صېب کشر سيکتر ادا کړه ـ

٥:ــ په ٩ جون ٢٠٢٤ د سندرې داستاذ حاجي حسن خان ناشاد صېب په درناوي کې يو خوندوره غونډه راجوړه شوه ـ چې صدارت یې دسندرې دشهزاده على اکبر سيال صېب اوکړو ـ دغونډې مشر مېلمه ډاکټر عبدالله سواتي صېب صدر ادينزۍ ادبي کاروان کوز دير وو او په خصوصي مېلمه محمد جميل جميل کاچوخېل صېب وو ـ تلاوت قاري عزېر اقبال صېب او نظامت زخمي شنواري اوکړو ـ 

٦:ـ په ١٤ جولايي ٢٠٢٤ په اکسفرډ اېجوکېشن اکېډيمۍ کې د اقبال حسېن محتاج صېب په درناوي کې ستايين غونډه او دهغه دشعري ټولګې سپرلي سپرلي بادونه دمخکتنې درنه دستوره د رحمت شاه سایل صېب په صدارت کې ترسره شوه ـ مشر مېلمه ډاکټر على خېل درياب صېب وو ـپه خصوصي مېلمنو کې محمد زرنوش شهاب صېب او مشتاق احمد مست خېل صېب شامل وو ـ اغاز د اقبال حسېن محتاج صېب لخت ځيګر انس اقبال دتلاوت کلام پاک دمقدسو اياتونو څخه اوکړو ـ د نظامت فراٸض زخمي شنواري ترسره کړه ـ 

٧:ـ په ٢٨ اګست ٢٠٢٤ مازيګر درې بجې په اکسفرډ اېجوکېشن اکېډيمي بټ خېله کې د سفيق صابر صېب په درناوي کې يوه دستوره د ډاکټر جهان عالم صېب په صدارت کې ترسره شوه ـ چې مشر مېلمه یې شهباز محمد صېب او په خصوصي مېلمنو کې صوبيدار بختيار ماما او فضل عليم عليم صېب وو ـ دتلاوت سعادت محمد منېر صېب حاصل کړو او نظامت زخمي شنواري ترسره کړو ـ

٨:ـ په ٢٩ ستمبر ٢٠٢٤ داتوار په ورځ مازيګر درې بجې په اکسفرډ اېجوکېشن اکېډيمي بټ خېله کې د ملاکنډ بورډ د سپرينټنډنټ او د ځوان کهول نماٸنده شاعر اعزاز الحق اعزاز صېب په درناوي کې د ډاکټر على خېل درياب صېب په صدارت کې يوه خوندوره دستوره ونمانځلی شوه دتلاوت سعادت تقويم الحق حاصل کړو ـ مشر ميلمه پکې دملاکنډ بورډ دمردان سره تعلق لرونکی ښاغلی ډاکټر لعل باچا خيالي صېب  وو په خصوصي مېلمنو کې ډاکټر لعل باچا خيالي او شاه ذوالله اسير صېب او په اعزازي مېلمنو کې د احتشام الحق صېب او عزيزالحق صېب شامل وو ـ دنظامت چارې زخمي شنواري ترسره کړې ـ

دلته د قامي ادبي ملګري د يوې غونډې ګذارش او روداد هم د ليکوال اقبال حسين افکار له قلمه وګورئ-

 د قامي ادبي ملګري (قام ) يو يادګاري تاريخي ادبي دستوره 

وړمه ورځ ښاغلي طيب اللّه خان زنګ راکړ چې د ښاغلی عطاء الرحمان عطاء رخصتي په ختميدو ده نو ما هغه ته ويل چې ستا په درناوي کې يو ادبي ناسته کوو عطاء ويل ښه خبره ده خو دا ناسته به زما په ځای کې کوو طيب اللّه خان ما ورته وويل چې دا خو بيا ونه شوه خو عطاء وويل تکلفات نه کوو ملګري راغواړه زه به ورته خپل ليکلی تکل د کره کتنې دپاره وړاندې کړم خبرې به وکړو شعرونه به ووايو نو د جون په 26, نيټه کال 2024 د نهې په ورځ ماښام شپږ بجې به د عطاء الرحمان عطاء صيب کور ايير پورټ هاوسنګ سوساييټي ته به ځان را اورسوئ دې سره ښاغلي طيب اللّه خان ماته د ملګرو نومونه تير کړل چې دې ملګرو ته ما وييلي که څوک پاتي نو راته ووايه ماورته د يو ملګري نوم واخست چې د هغه سهواً پاتې وو. بيا روستو ښاغلي عطاء الرحمان زنګ راکړه ما ورته ويل ښاغلي طيب خان وينا کړی ده انشاء اللّه درځو هغه هم ويل که څوک پاتې وي ماويل يو تن وو هغه مې طيب خان وښود. 

طيب اللّه خان خو تاسو ټول پيژنۍ چې د پښتو ژبې ياد شاعر اديب شاعر ،اديب محقق او نقاد دی ورسره ادبي مبارز دی په اسلام آباد د قامي ادبي ملګري (قام)بسنټ ګر دی ددې تنظيم د سيوري لاندې لوی لوی ادبي کلتورې دستورې راجوړې کړي دي چې ورکې د راولپنډۍ اسلام آباد کې ميشت پښتنو شاعرانو ادبيانو سره د ګردې پښتونخوا او افغانستان شاعرانو اديبانو ګډون کړی دی ښاغلی طيب اللّه ډيره موده د پښتو ادبي سوسائټۍ اسلام آباد فعال غړی او ډپټي سکتر جنرل پاتې د پښتو دې ادبي تنظيم ته د هغه ځاني مالي مرسته ملاتړ وس د تاريخ برخه ده. ښاغلی طيب اللّه خان نن سبا د چارسده ادبي تحريک صدر دی دې تيرو ورځو کې يي ددغې تنظيم د سيوري د لاندې يو تاريخي ادبي دستوره او مشاعره د محترم رحمت شاه سایل په صدرات کې کړی وه. 

ښاغلی عطاء الرحمان عطاء د پښتو ژبې يو سپيځلی او ښاغلی شاعر اعلي تعليم يافته شاعر دی زه ښاغلی عطاء د تيرو دريشو کالو نه د يو سپيځلي انسان ښاغلي پښتون او د لوستي شاعر اديب په حيث پيژنم عطاء د غلام اسحاق انجيئرنګ انسټیټیوټ ټوپۍ د ري ايکټر پرنسل سکتر ،دغه رنګ د اټارني جنرل پرنسل سکتر دغه رنګ د پاکستان د يو بلی سترې وفاقي ادارې چيف ايکزيکټيو پرنسل سکتر پاتې خو دې ټولو لويو منصبونو د هغه پښتون مزاج کې لرزش نه دی پاتې چې څومره يي وس دس وو نو چرته هم يو پښتون دده د دفتر نه بې نوا نه دی تللی د پښتو شاعرانو اديبانو سره په پټ لاس بغير د نوم او نمود نه د هغه نوی کتاب په چاپ کې لاس وس کوي زمونږ يو ملګري يي يو وار په خپل کتاب کې ذکر کړی وو نو ښاغلي عطاء په هغې ترې خفه شوی وو کيدې شي زما په دې خبرو هم خفه شي خو هغه پته ده چې افکار د ښائستونو ذکر چې ونه کړي نو وخت پرې نه تيريږي. بهرحال عطاء که په صوابۍ کې وه که په اسلام آباد کې يا اوس سعودي عرب کې دی د پښتو سره پت پالي دی خو هر څو که ځنې خلقو ټکونه ورکړي دي بس لار يي ترې بدله کړی ده خو بيا د هغوي ناشونې نه ياده وي ذکر يي په ښه تورو کوي هم دا د هغه اعلي مثالي ظرف دی ښاعلی عطاء وايي چې کله سعودي عرب ته لاړم په 2005 کې نو په سعودي کې د روښان پښتو ادبي ټولنې سعودي عرب باني صدر محترم فضل مومند د مخکې دغلته وه او د پښتو ادب د ودې دپاره د اجلاسونو سره د ای وي ټي خبر درپاره کار په پښتنه جذبه کول زه چې لاړم نو زه يي صدر کړم پخپله سکتر شو ما ورته ويل زه به سکتر شم نو هغه ويل زه د قلندر مومند صيب نه لوی سړی نه يم هغه ټول عمر د ساهو ليکونکيو مرکې سکتر وو. بيا مو پريکړه وکړه چې د پښتو چې کوم شاعران اديبان عمرې او حج له راځي نو مونږ به يي دلته نازه وو د افغانستان او پاکستان بلا شاعران اديبان مونږ نازولي حالانکې زمونږ د تنظيم ملګري ټول د ليبر کلاس تعلق لرو خو به بيا هم خپل وخت او پيسه د پښتو نه ځاروله عطاء الرحمان عطاء صيب چې زه د يو سياسي پارټۍ سره تعلق نه لرم خو کله چې محترم اسفنديار خان سعودي عرب ته راتلو نو د اللّٰه فضل د هغوي د پارټۍ د عهده دارو نه زيات مالي اعانت کړی وو روستو هغوي ماپسې به راتلل ماويل زه د سياسي ورکر نه يم دا خو قامي مشر وو د هغه ميلمستيا په مونږ فرض وه نورو قيصو کې مو نه يم. 

د ښاغلي عطاء الرحمان عطاء په کور ايير پورټ هاوسنګ سوساييټي کې د قامي ادبي ملګري اسلام آباد ادبي دستوره د محترم م،ر،شفق صيب په صدارت کې د ماښام له مانځه روستو شروع شوه پروفيسر ډاکټر عبداللّه جان عابد او پروفيسر ډاکټر حنيف خليل مشران ميلمانه وو د نظامت چارې ښاغلي طيب اللّه خان ترسره کړی هم هغه د قرآن پاک د يو رکوع د تلاوت څخه غونډه پيل هغه په خپلو خبرو کې هم دغه وويل چې دا غونډه ما په خپل ځای کې کوله خو عطاء الرحمان صيب زوره ور شو ددې غونډې ايجنډه داده چې ښاغلی عطاء به خپل نوی ليکلی تکل واوروي او د غونډی ملګري او مشران به يي تنقيدي جاج واخلي. له دې روستو ښاغلي عطاء ته تکل اورولو وويلی شو د ټولو له مخه هغه د ليکلي تکل "غوږ "فوټو کاپۍ په ټولو ملګرو وويشلی روستو يي تکل واورول تکل که هر څو اوږد وو خو د شګفتګۍ ظرافت او علمي معلوماتو موړ او پټ هم وو نو ځکه يي ملګري تنګ نه کړل د ښاغلي عطاء په دغه تکل تجسس هم وو ځکه نو ټولو ملګرو د زړه مينه واوريد ددې خبرو اظهار صاحبِ صدر محترم م، ر، شفق او مشرانو ميلمنو د ادب استاذانو څوک چې په خپله د اعلي پايي او لوی کچ تخليق کار هم دي پروفيسر ډاکټر عبداللّه جان عابد پروفيسر ډاکټر حنيف خليل سره د محفل ټولو ملګرو وستايو او په ځنو ځنو ځايونو يي نيوکې هم وکړی او د تکل د له څنې سترګې کولو دپاره يي ښاغلي عطاء له غوره مشورې ورکړی . ښاغلي عبدالحميد زاهد ته چې ښاغلي طيب د اظهار خيال بلنه ورکړه نو هغه وويل چې عطاء الرحمان عطاء يو اوستاکار ليکوال دی د شاعرۍ سره سره ډير ښه نثر نګار دی د ليک او تخليق دغه اوږدې تجربې وجه ده چې د هغه دا تکل هم په زړه پورې دی ښاغلي زاهد وويل د تکل په بابله ښاغلی ګل محمد بيتاب خبره کوي چې " لنډه خبره داده که په پښتو کې څوک تکل ليکل غواړي نو د هغوي دپاره بهترين مولانا امير محمد بجلي ګهر صيب مرحوم ويناګانې اوريدل پکار دي د هغه دغه ويناګانې چې وليکی شي نو تکل ترې جوړ شي نو د عطاء الرحمان هم عالم سړی دی د هغه دا تکل علم و فن په کالو ښايسته او پټ دی ښاغلي زاهد زياته کړه چې د توهين رسالت سره د سوات مدين د پيښې ذکر هم پکار دی  ليکونکي اقبال حسين افکار ته چې په تکل د اظهار خيال وينا وشوه نو هغه ووی څنګ چې ښاغلي زاهد ووی ښاغلي عطاء چې کال 2000 کې اسلام آباد ته راغې او زما ورسره ړومبې ملاقات وشو نو دغه ورسره زما مخ په مخ ليدل وشول له دې وړاندې عطاء په غلام اسحاق خان انسټي ټيټوټ کې وو دغه مهال ما د ارواښاد سلطان محمد صابر سره هفت وار هېواد اخبار په حيث د مدير کار کولو نو ښاغلي عطاء به پنځويشت دريش اخبارونه مونږ نه بيه اخستل او هغه به يي په پښتنو شاعرانو اديبانو ويشل له دې هغه خپل او د نورو ملګرو ليکونه به مونږ ته راليږل او مونږ چاپ کول دغه دوران خپل دوه ليکونه چې يو په پښتو فلمونو وو او بل يو تکل ټائپ ليک دواړه ډير ښه ليکونه وو هغه مونږ په هېواد اسلام آباد کې چاپ هغه خلقو ډير زيات خوښ کړل ډيرو سترو علمي ادبي شخصيتونو مونږ ته ليکونه راوستول چا د ټيليفون د عطاء دغه کاوش وستايو او اسلام آباد کې خو ځنې ځوانانو په يو هوټل کې د عطاء الرحمان په درناوي کې يو دستوره راجوړه کړی وه چې مشرميلمانه ورکې نومياله جرنلسټه مريانه بابر وه دغې دستورې نظامت او محرک شخصيت ښاغلی عمران خټک وه چې د کرک سره تعلق لري د قامي او مترقي فکر دانشور دی وو. تر څو چې د عطاء د موجوده تکل خبره ډير په مينه او د زړه په غوږو واوريدو هم او ولوستو هم په تکل کې شګفتګي او ظرافت هم دی علم ورکې هم دی رواني ساده پښتو او د هغه د لهجې خوږلت ورکې هم دی البت د منظور پشتين په حواله چې کوم شعر راوړلی شوی دی دا د اجمل خټک دی دويم د موسيقۍ په بابله د مولانا عبداللّه استاد د نوښار نمسي او د خورشيد ابن لبيد ځوي پروفيسر ډاکټر شکيل احمد چې دوه پي ايچ ډي دی يو د عبداللّه استاد په شاعرۍ او نعتونو دويمه پي ايچ ډي د قرآن پاک په مختلفو تفيسرونو ده هغه وايي چې د عالم اسلام مشهور قاريان تلاوت په راګونو کې کوي دغه رنګ آذان هم په راګونو کې کوي ډاکټر شکيل ووی هغوي باقاعده د موسيقۍ علم حاصل کړی وي او ټول راګونه پيژني ډاکټر شکيل پخپله هم په راګونو پوهيږي او د پښتو ادبي سوسائټۍ اسلام آباد په يو اجلاس کې يي مونږ په مختلفو راګونو تلاوت هم کړی وو او آذان هم نو بايد تکل کې د موسيقۍ په حواله ځای دا خبره هم ځای کړی شي بل حمزه بابا يو صوفي وو د خپلې حلقې مشر وو په پخپله قبيله کې هم د هغه مقام د مشرانې وو او بيا د پښتو ستر نابغه شخصيت وو نو د هغه د نامی سره د غريب په ځای مسکين به ښه لږي . کله چې نومياله هنرمند ښاغلي پښتون نعيم توري ته چې په د ښاغلي عطاء په تکل د اظهار خيال بلنه ورکړی شوه نو ړومبې خو هغه  ښاغلي طيب خان او ښاغلي عطاء ته مننه وويله چې دومره ښايسته غونډه يي راجوړه کړه چې ورکې د پښتو ادب ددې دور نمائنده استادان په يو وخت ناست دي او ماله يي ورکې د ګډون بلنه راکړه ښاغلي نعيم توري وويل چې يو هنر پاره هغه وي چې لوستې له ځان سره واخلي او تر اخره يي بوتلو روستو يي متاثره هم کړي نو د ښاغلي عطاء تکل غوږ ما د زړه په غوږو واوريده او متاثره يي هم کړم ښاغلي نعيم د تکل ژبه وستايله هغه وويل پکار ده چې په ليک کې مونږ د مقامي لهجې ځنې اصطلاګانې وکاره وو په دې موقعه ښاغلي نعيم توري د لفظ په صحيح اداييګۍ هم زور راوړه په دې موقعه هغه وويل چې يو وار ما د محترم انديش صيب غزل ريکارډ کولو په يو مصرعه کښی سُود په ځای سود ويلی وو غزل ريکارډ او آن آيير هم شو خو ما عابد صيب ته وويل چې لويه سهوه رانه وشوه دراصل په دې هر څه به روستو تحقيق کيږي نو بايد مونږ ژبې د صحيح بيان خيال وساتي نور په تکل به استاذان خبره کوي. نومياله انځورګر رفعت خټک ته چې د ښاغلي عطاء په تکل د اظهار خيال بلنه ورکړه نو هغه وويل هر څه که زه په غوږونو دروند يم خو د ښاغلي عطاء تکل مې د زړه په غوږو واوريد مونږ انځور ګرو خو د انسان مختلف اعضاء انځور کړي دي تر وسه چا بيل غوږ نه دی انځور د ښاغلي عطاء دې تکل زمونږ پام دې خوا کړو وس ضرور غوږ انځوره وو. په دې موقع ښاغلي عطاء که دا کار مو وکړو د غوږ دغه انځور به زه د خپل دې تکل سره ولګوم. ښاغلي احساس خټک هم د تکل فني او مقصدي ښايستونه وستايل او ښاغلي عطاء ته يي داد ورکړه پروفيسر ظاهر شاه ظاهر صيب وويل په تکل به تفصيلي رايه به زه هله ورکولی شم چې د ښاغلي عطاء دا تکل زه په کور په قلار ولولم دلته چې ما واوريد نو ډير زيات په زړه پورې او معلوماتي تکل دی . ښاغلي طيب اللّه خان هم تکل وستايو خو په تکل کې روزمرې ته اشاره وکړه چې ماوی او يا ويل ليکل به سم وي نور عطاءالرحمان يو استاکار اديب دی دا تکل يي په زړه پورې دی.

 ډاکټر حنيف خليل وويل چې د يو ښه تخليق دپاره د علم پوهه تخليقي جوهر مشاهده تجربه يو ليکوال له پکار وي نو شکر عطاء يو لوستې تجربه کار شاعر اديب دی هغه د تکل په فني محاسنو پوهه دی علم هم لري مشاهده يي ژوره ده دغه وجه ده چې د عطاء په دې تکل کښی علميت هم شته د مشاهدې او تجربې څرک هم په نظر راځي ظرافت شګفتګي هم لري او ډکشن يي هم اعلي دی زه يي ستايينه کوم خو د غوږ په لړ کې ورته د رحمان بابا او کاظم خان شيدا يو يو شعر وړاندې کوم که د نورو شعرونو دا هم ورسره شامل شي نو تکل به نور ښائسته شي. ډاکټر عبداللّه جان عابد ته چې اظهار خيال بلنه ورکړی شوه نو هغه وويل چې ماسره د دهقان او طوفان خبره وشوه بهر حال زه د تکل چې اردو کې ورته انشاييه وايي پښتو ادب د 1950 کې اولسي ادبي جرګې مشرانو د تکل په نوم په پښتنو ور وپيژنو تر وسه ورکې کار نه دی شوی خو چې څه شوی دی د قدر وړ ستايينې جوګه دی تر څو چې د عطاء ددې تکل خبره ده نو د تکل په ټولو لوازماتو پوره دی په زړه پوری دی ژبه يي هم عام فهمه ده د شعرونو سره متلونه محاوره او ترکيبونه هم شته حالانکې عطاء صيب په دې تکل کې محاوره او ترکيب يو ځای ليکلي دي  دا يو سهوه غلط العام ده ډاکټر عبداللّه جان عابد وويل په محاوره کې يو اسم وي بل مصدر وي  کله چې مصدر په فرضي معنه کې استعمال شي نو دغه محاوره ده او ترکيب کې مصدر په خپله معنه کې وي ډاکټر عابد په تکل کې جهنکی په باره کې نه پوهيږم چې ستاسو سيمو کې به ورته څه وايي خو زمونږ خواته ورته جونکې وايي د غونډې ټولو ملګرو وويل چې زمونږ خوا ته هم جونکۍ وايي ډاکټر عبداللّه جان عابد د تکل فني ښايست وستايو او په تکل کې  مقصديت يي هم په زړه پورې وګڼو. 

صاحب صدر استاد شاعر اديب محترم م،ر،شفق صاحب وويل زه  طيب اللّه خان او عطاء الرحمان عطاء ته مننه وايم چې ددې درنې دستورې صدارت درناوی يي ماته راوبخښو شفق صيب د ادبي دستورو صدر ممنون حسين وي او زه ددوي سره د ملګرو ممنون يم چې عطاء الرحمان عطاء يي د زړه په غوږو واوريد او په زړه پورې بحث يي پرې وکړو او غوره تجويزونه او مشورې يي ورکړې محترم شفق صيب وويل عطاءالرحمان ړومبې ويلي چې پښتو ژبه کې شاعرانو غوږ په شاعرۍ کې نه دی کارولی بيا روستو يي د ګڼو شاعرانو د غوږ په بابله شعرونه راوړي دي د رحمان او کاظم خان شيدا ذکر ډاکټر حنيف خليل وکړو شفق صيب د حمزه شنواري سره د څو نورو شاعرانو خپل شعر په دليل کې وړاندې کړو شفق صيب زياته کړه چې په تکل کې د سيالکوټ پيښه مناسب ده د نورو پيښو ذکر به اضافي شي . د محترم م،ر، شفق صيب د صدارتي خطبې سره غونډه وپاييده روستو د خوړې دور وچليد په دې ټول دور کې ښاغلي شاه فيصل چې د عطاء د کور ملازم دی خو عطاء ته ماما جي وايي او د عطاء هم رويه هم ورسره د خپل کور د يو کشر وي په خوي بوي کې د ګران زړه ته راتير عتيق الرحمان په څير دی عتيق د عطاء الرحمان ځوی دی اعلي تعليم يافته دی په اعلي سکولونو کې يي سبق ويلی دی خو زه دلته د نوابزاده محمد اکبر خان څوک چې پي ايس پي افسر وو او پوليس آيي جي پاتې هغه وويل د انسان تربيت نه په جمات نه په سکول کې يا په سرکاري اداره کې کيږي بلکې دا تربيت د انسان په کور کې کيږي هغه وايي چې يو ورځ زما د پلار سره ميلمه ناست وو دغه مهال ما خپل د کور ملازم چې په عمر مانه مشر د هغه په نوم آواز وکړو دغه وخت مې د پلار اکر بکر خراب شو کله چې ميلمه لاړو نو زه يي وټوکلم چې دا ستانه په عمر کښی څومره مشر دی مشر به په نوم نه لالا، ماما، کاکا رابلې نو د عتيق الرحمان په کردار د هغه د مور او پلار محنت او تربيت په نظر راځي اللّه پاک دې ژوندی سلامت کور ودانې کامياب کامران لري آمين ملګرو پرون زما د ژوند ښه ورځ ولی چې په دې ناسته د پښتو ادب ډير درانه شخصيتونو ناست د غونډه نه وړاندې هم په غير رسمي توګه په مختلف ايشوز مکالمه وشوه په صبر استقامت په مينه او بيا په اجلاس کې واقعاتاً د عطاء الرحمان عطاء تکل علمي معلوماتي تکل وو بيا بحث کې هم د ملګرو نه مو ډير څه زده کړو زمونږ  پښتنې ټولنې ته د مکالمې ضرورت بايد چې مکالمې له رواج ورکړو دويم پکار دي خپلې لوی ستونزې وړی کړو او وړی بلکل ختمې کړو د نن ضرورت دی چې مونږ ټول يو بل ته رانيزدې شو.

ليکوال زرياب دراني د پښتونخوا نه سربيره په خارجي هيوادونو کې هم د پښتو د ادبي ټولنو او جرګو په اړه يوه ليکنه کړې ده چې دغه خارجي ټولنې هم د پښتونخوا له اغيزو خالي نه دي ځکه دغه ليکنه هم د ضميمې  او مل په توګه دلته راوړلی شي، 

په بهر ملکونو کې د پښتو ادبی ټولنو کردار

پښتو ادب چې په شلمه صدۍ کې څومره وده او ترقي کړې ده د دې نه يې مخکې نه وه کړې. پښتو ادب کې شلمه صدۍ کې ناول راغې، سفرنامی ته پکې نوې رنګ او نوې شکل ورکړې شو، رپورتاژ نګاري پکې مخې ته راوړې شوه، تصوراتي سفرنامه پکې وليکلې شوه، او جنازه نګاري پکې متعارف کړې شوه، رودادونه پکې پهٔ کتابي شکل کې محفوظ کړې شو، تذکره نګارۍ ته وده ورکړې شوه. نوې نوې ادبي تنظيمونه، بزمونه، جرګې، ټولنې او تحريکونه پکې جوړ کړې شو.

 د خوښۍ او خوشحالۍ خبره دا ده چې پښتو د موجوده پښتونخوا او افغانستان نه ووتله او په نړۍ نړۍ يې خپلې پښې مضبوطې کړې. په بهر ملکونو کې د پښتو ميينانو،د پښتو ليونيانو پښتو له کار وکړو او پښتو يې کتابي شکل کې بهر ملکونو کې هم محفوظه کړه د دې لويه ګټه دا وشوه چې بهر ملکونو کې ادبي جرګې، تنظيمونه، ټولنې او تحريکونه جوړ کړې شول. 

په دې موضوع ډير تفصيل کې کار شوې دې او که چرته تاسو د پښتو ادبي جرګو تاريخ (د رنړاګانو محفلونه) نومې ضخيم کتاب وګورئ کوم چې سيد صابر شاه صابر ليکلې دې نو تاسو ته به معلومه شي چې بهر ملکونو کې ادبي جرګو پښتو ادب له څومره ترقي او وده ورکړې ده. دا جرګې د پښتو ادب بې معاوضې او بې تنخواه ادارې دي. او دې جرګو کې چې کوم شاعران اديبان کار کوي او په عهدو باندې دي هغه د دې ژبې بی تنخواه سفيران دي.

زما په خيال موجوده وخت کې د ټولو نه زياتې علمي ادبي جرګې جوړې شوې دي نو هغه د خلیج يعني د خليج په ملکونو کې جوړې شوې دي په خلیج ملکونو کې د پښتو لويې لويې جرګې موجودې دي او دا جرګې په دومره مشيني جذبه د پښتو ژبې د ژوند د بقا او ښائست د پاره کار کوي چې مونږ يې دلته پښتونخوا کې هم تصور نه شو کولې.

دا جرګې چې په کال کې يو ځل د پښتونخوا نه يا د افغانستان د بيلابيلو ولايتونو نه پښتانه شاعران او اديبان غواړي هلته په لويو لويو هوټلونو کې سيمينارونه کوي، مشاعرې کوي او د پښتو محفلونه تودوي. 

زه دلته دا يو وضاحت ضرور ګنړم چې د پښتونخوا نه يو کس بوتلل د دې جرګو د پاره څه دومره اسانه خبره نه ده ځکه چې يو کس يا دوه کسان دوی غواړي نو د دوی د پاره صرف ويزه راليږل او د جهاز ټکټونه اخستل نه دي بلکې پوره يوه يا دوه هفتې دغه غوښتلې شوې ميلمانه هلته هغوی نازوي قدروي او محتلفو لويو هوټلونو کې يې ورله کمرې نيولې وي. 

د دې نه علاوه دوی يو لوی هال نيسي په هغې کې مشاعره يا سيمينار کوي او د دې د پاره دوه‌ درې سوه ميلمانه راغواړي بيا هغه دوه درې سوه ميلمانو له يو وخت چای يو وخت روټۍ محتلف مشروبات ورکوي تحفې ورکوي اوس تاسو په خپله اندازه کولې شئ چې دغې جرګو له د يو شاعر بلل او بيا يو مشاعره او سيمينار څومره ګران کار دې خو دا کار د مودو مودو‌ نه روان‌ دې د پښتو د مينې پتنګان او مناديان دا سفر جاري ساتي د پښتو جرګو بهر ملکونو کې بنيادونه ډير پاخه دي د دې جرګو زياتو تفصيلاتو او معلوماتو د پاره تاسو د سيد صابر شاه صابر سفرنامې کتلې شئ (دوحه ته تګ راتګ) ، (چې درومې څه به مومې) او ( دوه لويې سفرونه کتلې شئ‌.

 د قطر ادبي جرګې 

پاک پښتو ادبی ټولنه

 پاک پښتو ادبی کاروان

 د افغان زلمو چغه دوحه

 او پښتو ادبی ټولنه دوحه او داسی نور په درځنونو ټولنی او جرګی دی

په قطر کې خو پاک پښتو ادبي ټولنې ډير مخکې د (جګې شملې) په نوم کتاب چاپ کړې وو چې د ډيرو شاعرانو کلامونه پکې شامل او محفوظ دي.

دی سره سره دری رسالی به د قطر نه شایع کیدلی

۱ دستار انټرنشنل

۲ معمار انټرنشنل

۳ دوران انټرنشنل

چی په کلونو کلونو یي پښتو نازولی دا او د دی خدمت یي کړی دی

 د حال اماراتو هم دې دغلته هم ډير لويې کار کيږي. متحده عرب اماراتو کې د پښتو د پاره په ډيره لويه سطح باندې کار روان دې. دلته چې کومې جرګې دي هغه کار کوي خو لويې کار کوي او دروند کار کوي دلته کې د قطر په نسبت علاقه لويه ده رياستونه ډير دي نو په هر رياست کې جرګې هم شته او په هر رياست کې د جرګو نه علاوه په هره ديره کې د پښتو مينه ناک خلک او د پښتو پتنګان راټوليږي کله د رباب منګي محفلونه کوي او کله په وړو سطحو مشاعرې کوي او همدارنګه د خپلې مسافرۍ ترخې لمحې د پښتو په ادب غزل رباب او منګي او د پښتو په کلنور تيروي 

خوږوي او رنړوي.

د اماراتو ادبی ټولنو نومونه 

پاک امارات پښتو ادبي ټولنه ، دبۍ 

د اماراتو پښتو ادبي ټولنه ، دبۍ 

امارات پښتو ادبي چمن ، دبۍ

امارات پښتو ادبي چمن ، ابوظبي

لیکوال پښتو ادبي تنظیم ، العین

پښتون ادبي بهیر ، دبۍ 

امارات پښتو ادبي رڼا

جاني خیل پښتو ادبي جرګه ، العین

پاک امارات پښتو ادبی ټولنی دبی چاپ کتابونه او تذکری

 ۱: په لار مازیګری دی ( شعري تذکره )

 ۲: پړاوونه   ( د ناظر شینواري شعري مجموعه)

 ۳: آئینه ( د مراد شینواري شعري مجموعه ) 

۴:جونګړه کې جرګه ( شعري تذکره )

 ۵:واورې او ګلونه ( د ډاکتر صاحب شاه صابر افسانې .. دویم چاپ )

۶:ستوري ستوري توري ( شعري تذکره ) 

۷:غُنچک   ( د حمزه بابا نثري مضامین ) 

۸:د خیبر افریدي کلیات  ( کلیات خیبر )

۹:ځئ چې ډیوه ډیوه بلېږو   ( شعري تذکره )

۱۰:د فکر ملغلرې   ( د ډاکټر راج ولي شاه خټک نثري مضامین )

د دې نه علاوه حاضر وخت په یوې داسې ضخیمې شعري مجموعې کار راوان دی چې د متحده عرب امارات کلهم  د ټولو پښتنو مسافرو شاعرانو کلامونه ـ پېژندګلو او عکسونه پکې شامل وي.

 پاک امارات پښتو ادبي ټولنی څلور تذکرې چاپ کړې دي چې ډيرې ضخيمې او ښايسته چاپ دي دغسې د اماراتو نورو تنظيمونو هم خپلې خپلې تذکرې چاپ کړې دي.

 په البحرېن کې هم د پښتو دوه جرګې کار کوي او دا جرګې د ډيرو وختونو نه کار کوي تذکرې يې هم چاپ دي. په البحرېن کې د البحرېن ادبي جرګه ده او شمس العرب تبسم، حامد فرهر قرېشي، شاعر رحمان دردمند يې مشران وو دوی هم پښتو له په لويه پيمانه کارونه کړې دي حالانکه دوی دومره ميلمانه هم نه دي غوښتې څومره چې د قطر او دوبۍ نورو تنظيمونو غوښتې دي.

چې د خلیج ملکونو نه پس زيات کار که کيږي نو هغه په جرمني کې کيږي. جرمني کې هم د پښتو دوه درې لويې ادبي او کلتوري جرګې دي چې د پښتو د بقا د پاره کار کوي همداسې په لندن کې په امريکه کې تر دې چې په رشيا کې  هم د پښتو ادبي جرګې شتون لري.

اوس دلته د سعودي زکر نو په سعودي کې د دې ټولو خلیج ملکونو نه زيات کار کيږي دلته کې د پښتو قام پرست مشران د دې جرګو په شا ولاړ دي او په لويه پيمانه په جده، الرياض، دمام، طايف کې مشاعرې ښه په لويه سطح او په غټو هالونو کې کيږي. د پښتونخوا نه ورته لويې لويې اديبان او شاعران غواړي او څو څو ځل يې سياسي مشران هم غوښتې دي.

د سعودی ادبی جرګی

پښتونخوا ادبی ستوری ریاض

پښتو ادبی رڼا ریاض

دمام پښتو ادبی بهیر دمام

روښان ادبی جرګه جده

سحر پښتو ادبی ټولنه طائف

او  قدم ادبی تړون ممش خیل ریاض څانګه چی د قدم په نوم یي تذکره هم چاپ ده او داسی نوری جرګی او ټولنی او تنظیمونه د پښتو دپاره کار کوی.

 په هندوستان کې هم يو وخت کې د پښتو ادبي جرګې وې. خان غازي کابلی چې د کومې جرګې مشر وو هغوي به نه صرف مشاعرې کولې بلکې ډير کتابونه يې هم هغه وخت سره چاپ کړې وو.

زما د دی ټول کار او زیار مقصد هم دا دې چې بهر هیوادونو کې هم پښتو مخ په وړاندې روانه ده او دا یو داسې موضوع ده چې په دې ټول کتاب لیکلې کیګي او کیدای شي وخت سره په دې څوک کتاب هم وولیکي.

خو زه هغه پښتنو هغه ښاغلو هغه قدرمنو ته پېرزونې پیش کوم سوک چې په مسافرۍ کې پښتو سره پښتو پالي او خپلو خولو او وینو سره ګټلې پیسې د پښتو ژبې د ښائست، بقاء او سنړې سنګار دپاره وقف کوي غونډې کوي،مشاعرې کوي، سیمنارونه کوي، کتابونه چاپ کوي او تذکرې چاپ کوي او دې ژبې ته يې بهر ملکونو کې لویه اډانه ورکړې ده.

دا د پښتو سفیران دې ژوندي وي عزت مند دې وي چې دا بی پیسو سفیران دا بی تنخواه سفیران د پښتو د مذدور کاره چی په شګو شګو وطنونو کې د پښتو په نوم ګلونه کري تل دې خوشحاله اباد وي الله دې ورته نوره حوصله نصیب کې چې د پښتو د بهر د لړۍ دوامداره وساتي.